Hawierzów: wsie Śląska Cieszyńskiego, sorela i miasto z 1955 roku

Miasto między Ostrawą a Cieszynem

Hawierzów jest miastem statutarnym w powiecie Karwina w kraju morawsko-śląskim. Leży na południowym skraju ostrawsko-karwińskiego okręgu przemysłowego, mniej więcej w połowie drogi między Ostrawą a Czeskim Cieszynem, na przedgórzu Beskidów. Od północy graniczy z ośrodkami górniczymi Pietwałdem, Orłową i Karwiną, od zachodu z Szonowem i Wacławowicami. Miastem statutarnym jest od 1990 roku³.

Miasto zajmuje około 32 km² i składa się z ośmiu części: Město, Szumbark, Podlesie, Błędowice, Żywocice, Sucha Średnia, Sucha Dolna i Datynie Dolne. Najwięcej osób mieszka w części Město, w Szumbarku i w Podlesiu. Najmniejsze są Sucha Dolna z nieco ponad tysiącem mieszkańców i Datynie Dolne z niespełna siedmiuset¹.

Obszar miasta to łagodnie pofałdowany teren pagórkowaty na wysokości około 240–300 metrów. Przez południową część miasta przepływa rzeka Łucyna, północnym skrajem rzeczka Suszanka. Na północy miasta wydobycie węgla pozostawiło zapadliska terenu i osadniki. Stawy wzdłuż Suszanki służyły dawniej do osadzania mułów węglowych. Na wypoczynek jeździ się nad pobliskie zbiorniki Żermanicki i Cierlicki, które leżą już poza miastem. Zbiornik Żermanicki na Łucynie działa od 1958 roku³.

Wsie starsze niż miasto

Hawierzów wyrósł na terenie starszych wsi: Szumbarku, Błędowic Dolnych, Suchej Dolnej i Średniej, Żywocic, Datyń Dolnych i części Szonowa. Należały one do Księstwa Cieszyńskiego, lenna Korony Czeskiej, a od 1526 roku do monarchii habsburskiej. Około 1305 roku w źródłach pojawiają się Szonów oraz Sucha Górna i Dolna, Błędowice są wiarygodnie poświadczone w 1335 roku. Szumbark wzmiankowany jest w pierwszej połowie XV wieku. W połowie XVI wieku pisano o nim jako o mieście, nie ma jednak dowodów, że rzeczywiście korzystał z praw miejskich³.

Wszystkie wsie były rolnicze. Przełom nastąpił w połowie XIX wieku, gdy kopalnie w okolicy dały pracę miejscowym i przyciągnęły przybyszów. Jak głosi tradycja, węgiel w Suchej Średniej znalazł rolnik, który chciał się ogrzać na polu: wokół ogniska ułożył czarne kamienie z powierzchni, a te zaczęły się palić. W XVI wieku Sucha przyjęła reformację. W 1654 roku komisja religijna zamknęła ewangelikom tutejszy kościół, a na zamku w Suchej Dolnej ukrywał się potem przez dziesięć lat kaznodzieja ewangelicki Jan Pragenus⁴.

Pierwotny drewniany kościół parafialny świętej Małgorzaty w Błędowicach powstał według strony internetowej miasta gdzieś między 1305 a 1335 rokiem. Tuż obok zbudowano w latach 1786–1792 murowany jednonawowy kościół w stylu późnobarokowym. Największy z dzisiejszych dzwonów odlano już w 1490 roku, jeszcze dla drewnianego kościoła⁵. Niedaleko stoi kościół ewangelicki. Po patencie tolerancyjnym cesarza Józefa II z 1781 roku stał się on ośrodkiem życia religijnego ewangelików z szerokiej okolicy⁴. Zbudowano go w latach 1782–1784, a wieżę z latarnią otrzymał dopiero w latach 1850–1852. Nad wejściem widnieje polski napis biblijny „Nic tu nie jest innego, jedno dom Boży a tu brama niebieska”⁶. Wewnątrz po obu stronach nawy biegną empory, a płaski strop pokrywa malowidło iluzjonistyczne⁵.

Zamek Szumbark i drewniana chata Kotuli

Przy wjeździe do Hawierzowa, na granicy Szumbarku i części Město, stoi zamek Szumbark. W jego miejscu stał dwór obronny, poświadczony na piśmie w 1588 roku. Później zastąpił go barokowy zamek, który w 1823 roku spłonął i został przebudowany w stylu empire. Od 1845 roku nie służył już jako siedziba pańska, lecz jako budynek administracyjny majątku. Pod kolejnymi zarządcami stopniowo niszczał. W 1997 roku miasto kazało go gruntownie wyremontować, a w styczniu 1998 roku udostępniło zamek zwiedzającym. Dziś mieści się w nim hotel, restauracja i sala ślubów, która służy także jako mała sala koncertowa⁵.

Naprzeciw zamku stoi kościół świętej Anny z lat 1841–1845, który wraz z zamkiem tworzy dominantę przy wjeździe do miasta. Zastąpił starszy drewniany kościół, który spłonął w pożarze w 1823 roku. Na przełomie lat 60. i 70. kościół przebudowano i rozbudowano. Z pierwotnej budowli w niezmienionej postaci zachowała się niska ośmioboczna wieża⁵⁶.

W Podlesiu stoi drewniana chata Kotuli, chałupa zrębowa z 1781 roku kryta strzechą. Muzeum Ziemi Cieszyńskiej, które nią zarządza, zalicza ją do najstarszych zrębowych budynków ludowych na Śląsku Cieszyńskim⁷. Przypomina pierwotną wiejską zabudowę na terenie dzisiejszego Hawierzowa. Ekspozycja pokazuje, jak mieszkano na przełomie XIX i XX wieku, a także ceramikę z błędowickich warsztatów garncarskich, które zasłynęły dzbanami z białą polewą i barwnym dekorem kwiatowym⁵. Do zagrody należy znacznie młodsza murowana stodoła z oborą oraz mały wiatrak, w miejscowej gwarze „viatrak”⁷.

Nowe miasto dla górników

Po drugiej wojnie światowej kopalnie i huty w regionie ostrawskim potrzebowały ogromnej liczby pracowników, a decydującym magnesem było mieszkanie. Nowe osiedle wyrosło więc między Szumbarkiem a Błędowicami Dolnymi, poza obszarem zagrożonym szkodami górniczymi i w gminach, w których nie stał ani jeden zakład przemysłowy³. O budowie „w szczerym polu” można jednak mówić tylko obrazowo. Wzdłuż dzisiejszej Alei Głównej, która biegnie śladem dawnej Drogi Cesarskiej, stały domy, sklepy i gospody, które musiały ustąpić budowie miasta⁸.

Pierwsze domy stanęły na pograniczu Szonowa i Szumbarku pod koniec lat 40., a w 1949 roku gotowych było pierwszych 96 mieszkań. Od 1952 roku główny ciężar budowy przeniósł się do Błędowic Dolnych, gdzie powstało centrum przyszłego miasta, i do 1953 roku zbudowano łącznie 1715 mieszkań³. W grudniu 1953 roku otwarto szkołę górniczą im. Pawki Korczagina, w budynku której mieści się dziś magistrat⁹.

Plac budowy leżał na styku trzech powiatów, a poszczególne części osiedla podlegały Szonowowi, Szumbarkowi i Błędowicom Dolnym. Samodzielne miasto powstało więc 4 grudnia 1955 roku przez wydzielenie 230 hektarów z Błędowic Dolnych, 61 z Szonowa i 53 z Szumbarku. Akt założycielski odebrało 18 grudnia w kinie Radost. Na początku 1956 roku liczyło 16 640 mieszkańców³.

Nazwa wyłoniła się z publicznego konkursu, na który ludzie nadesłali 2350 propozycji². Były wśród nich Bezručov, Čurdov, Faratín, Lidobudovatelov, Budosociokolektivov, Rudohvězdov, Gottwaldův Horníkov, Zápotockýgrad, Všemírov, Šťastnov czy Stalin³. Komisja na pierwszym miejscu postawiła Šachtín, na drugim Havířov, a na trzecim Cingrov. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych dało jednak pierwszeństwo nazwie Havířov, a rada regionalnego komitetu narodowego zatwierdziła ją 27 września 1955 roku². Havíř to po czesku górnik, po polsku miasto nazywa się Hawierzów.

Herb zaprojektował heraldyk Jiří Louda. Rada miejskiego komitetu narodowego zatwierdziła go 1 listopada 1967 roku, a komisja do spraw herbów miejskich przy Zarządzie Archiwów 18 grudnia 1969 roku. Tarcza o półokrągłej podstawie jest trzykrotnie dzielona w pas falisto, w pasy błękitne i srebrne. W błękitnej głowicy tarczy znajduje się złota róża między dwiema parami skrzyżowanych złotych młotków górniczych¹⁰. Louda w 1992 roku zaprojektował także obecną postać herbu państwowego Republiki Czeskiej¹¹.

Sorela

Centrum miasta z lat 50. zbudowano w stylu realizmu socjalistycznego, zwanego w skrócie sorelą. Według strony internetowej miasta architekci nie chcieli budować w „burżuazyjnym” stylu przedwojennym i inspirowali się czeskim renesansem. Dlatego domy mają gzymsy, szczyty, sterczyny i sgraffita⁵. Na wielu fasadach widnieją sceny z robotnikami i rolnikami z narzędziami pracy.

Najbardziej typową budowlą hawierzowskiej soreli jest dawne kino Radost. Architekt Vladimír Meduna zastosował w nim elementy renesansu południowoczeskiego, wzorowane na Telczu, Pisku i Czeskich Budziejowicach⁵. Kino otwarto 8 kwietnia 1956 roku³ i wyświetlano w nim filmy do lat 90. Budynek jest od 2003 roku zabytkiem, a po przebudowie mieści się w nim dom kultury z galerią, kawiarnią i salą⁶.

Główną osią miasta stała się Aleja Główna, przy której w 1961 roku otwarto Dom Kultury im. Petra Bezruča⁵. Ani ratusz na placu Republiki, ani teatr ostatecznie nie powstały⁸, a magistrat pozostał w dawnej szkole. Najstarsza część miasta jest od 1992 roku chroniona jako strefa ochronna zespołu mieszkaniowego z lat 50.¹², nazwana Sorela. Sięga od lasoparku Stromovka po meandry Łucyny i od zamku i kościoła świętej Anny po kino Centrum. Miasto określa ją jako zespół „o wiele bardziej ludzki niż późniejsza zabudowa z wielkiej płyty”⁵.

Miasto rośnie

W 1960 roku do Hawierzowa przyłączono Szumbark, Błędowice Dolne, Żywocice i Suchą Dolną. Od 1962 roku budowano z wielkiej płyty, a w drugiej połowie lat 60. i w latach 70. wyrosło osiedle Podlesie. W 1970 roku miasto liczyło ponad 81 tysięcy mieszkańców i 24 465 mieszkań³. Największą powierzchnię, 41,95 km², miało w połowie lat 70., po przyłączeniu Datyń Dolnych i Suchej Górnej. Sucha Górna w 1990 roku ponownie się usamodzielniła³. Najludniejszy był Hawierzów w połowie lat 80., gdy miał ponad 92 tysiące stałych mieszkańców³. Od tego czasu liczba ta spada i na początku 2026 roku w mieście mieszkało około 67 tysięcy osób¹.

W 1969 roku ukończono nowy dworzec kolejowy w tak zwanym stylu brukselskim, który nawiązywał do sukcesu pawilonu czechosłowackiego na wystawie Expo 58 w Brukseli. Budynek zaprojektował architekt Josef Hrejsemnou, a zachodnią ścianę hali zdobi wielka szklana mozaika według projektu Vladimíra Kopeckiego¹³. Od 2011 roku Koleje Czeskie (České dráhy) wraz z miastem forsowały wyburzenie budynku i budowę mniejszego terminalu¹³. Sprzeciwili się temu architekci i miejscowi mieszkańcy¹⁴. Budynek ocalał, a przebudowa dworca zakończyła się w 2022 roku³.

Kopalnia Dukla

Hawierzów był od początku przede wszystkim miastem mieszkalnym, a znaczna część mieszkańców dojeżdżała do pracy w kopalniach i hutach w okolicy³. Na dzisiejszym terenie miasta leżała tylko jedna kopalnia, w Suchej Dolnej. Jej szyb nosił imię cesarza Franciszka Józefa I¹²; po powstaniu Czechosłowacji kopalnia nazywała się Sucha, a w 1949 roku przemianowano ją na kopalnię Dukla. Jej historia trwała od 1907 do 2007 roku³.

Siódmego lipca 1961 roku w kopalni wybuchł pożar, w którym zginęło 108 górników³. Zaczął się przy stacji napędowej przenośnika taśmowego, który najpewniej uruchomił się przypadkowo i pracował na pusto¹⁵¹⁶. Pracownicy poczuli swąd palącej się gumy, ale meldunek dotarł do dyspozytora z opóźnieniem i ludzi z zagrożonego odcinka nie wycofano na czas. Na dotkniętym pożarem odcinku pracowało wtedy 338 osób¹⁶. Górnicy udusili się lub zatruli gazami pożarowymi¹⁵. W 2018 roku reżyser David Ondříček przedstawił tragedię w filmie telewizyjnym Dukla 61¹⁷.

Wydobycie odcisnęło piętno przede wszystkim na Suchej. Kościół ewangelicki w Suchej Średniej, przebudowany w 1937 roku ze starszej kaplicy, obniżył się wraz z cmentarzem i okolicznym terenem o ponad 17 metrów⁴. Ostatni wózek węgla wyjechał z Dukli 10 stycznia 2007 roku⁹. Rok później, 19 czerwca 2008 roku, wysadzono niemal stumetrową skipową wieżę wyciągową¹⁸ z 1983 roku. Według kierownika robót strzałowych było to pierwsze wysadzenie budowli tego typu w Czechach¹⁹. Łaźnie, sprężarkownia i warsztaty z terenu szybu były od 1997 roku chronione jako zabytek, ochrona ta wygasła jednak w latach 2009 i 2014²⁰.

Wojna i Żywocice

Po rozpadzie Austro-Węgier Czechosłowacja i Polska spierały się o Śląsk Cieszyński. Przy podziale obszaru w 1920 roku wszystkie gminy dzisiejszego Hawierzowa przypadły Czechosłowacji. W październiku 1938 roku czechosłowacką część Śląska Cieszyńskiego zajęła Polska, a po wybuchu drugiej wojny światowej obszar ten stał się częścią Rzeszy Niemieckiej. Czwartego sierpnia 1944 roku w żywocickiej gospodzie doszło do strzelaniny między partyzantami a gestapo. Zginęło w niej trzech funkcjonariuszy cieszyńskiego gestapo²¹, właściciel gospody i jeden partyzant. W odwecie Niemcy 6 sierpnia rano otoczyli Żywocice i rozstrzelali 36 mężczyzn z Żywocic, Suchej Górnej i Dolnej, Błędowic Dolnych i Cierlicka Dolnego²¹. Byli wśród nich Polacy i Czesi. Kolejnych 31 osób wywieziono do obozów koncentracyjnych, a wróciły tylko cztery²². Po wojnie Żywocice zaczęto nazywać „śląskimi Lidicami”²¹.

Ofiary upamiętnia pomnik z dwumetrową rzeźbą matki z dzieckiem na rękach, pochylonej nad zabitym mężczyzną. Wykonał ją karwiński rzeźbiarz Franciszek Świder, a odsłonięto ją w 1949 roku. W 1984 roku obok pomnika powstał budynek muzealny z ekspozycją Muzeum Ziemi Cieszyńskiej poświęconą okupacji i ruchowi oporu na Śląsku Cieszyńskim⁵. Pomnik jest narodowym zabytkiem kultury¹². Na cmentarzu w Suchej Średniej znajduje się zbiorowa mogiła 42 czerwonoarmistów, jeńców wojennych rozstrzelanych w kopalni František, z pomnikiem z 1949 roku⁶.

Hawierzów dziś

Tuż obok centrum płynie Łucyna doliną około 40 metrów poniżej ulicy Na Nábřeží. Mniej więcej 2,5-kilometrowy nieuregulowany odcinek z dziesiątkami meandrów, mokradłami i łęgami jest na powierzchni 40,7 hektara chroniony jako pomnik przyrody Meandry Łucyny³, ustanowiony na początku lat 90. Rzeka swobodnie zmienia tu kształt i położenie swoich zakoli⁵.

Hawierzów od początku przedstawia się jako miasto zieleni. Rośnie w nim 18 drzew pomnikowych. Są to głównie lipy, jesiony i kasztanowiec, które niegdyś rosły wzdłuż Drogi Cesarskiej; najwięcej z nich zachowało się przy ulicy Elišky Krásnohorské. W 2009 roku miasto zdobyło tytuł Miasto Drzew, a rok później srebrną plakietę w konkursie Entente Florale Europe³. Korowód kwiatowy „Hawierzów w kwiatach” po raz pierwszy przeszedł przez miasto 9 września 1973 roku⁹, a w 2009 roku po latach go wznowiono. Święto Hawierzowa odwiedziło w 2024 roku rekordowe 45 tysięcy osób³.

W hali wielofunkcyjnej w Podlesiu, otwartej w listopadzie 1968 roku, gra klub hokejowy AZ Havířov. Dnia 24 kwietnia 1984 roku wystąpił w niej Elton John⁹. W 1993 roku w Hawierzowie powstał zespół Kryštof²³. W Hawierzowie urodzili się m.in. hokeista David Pastrňák, lekkoatleta Pavel Maslák, tenisista stołowy Petr Korbel, sztangista Ota Zaremba i modelka Simona Krainová.