Karwina: książęcy Frysztat, zaginiona stara Karwina i uzdrowisko nad Olzą

Miasto nad Olzą i na granicy

Karwina należy do kraju morawsko-śląskiego i leży na terenie historycznego Śląska Cieszyńskiego. Połowę granicy obszaru miasta stanowi granica państwowa z Polską. Przez miasto przepływa Olza, która wypływa koło polskiej Istebnej w Beskidzie Śląskim, a koło Bogumina wpada do Odry. Od Cieszyna do Karwiny wyznacza granicę czesko-polską, w Karwinie-Raju od niej odchodzi. Miasto zajmuje 57,52 km², a jego najwyższym punktem jest Rájský kopec (306,9 m) z widokiem na Beskidy. Dzieli się na dziewięć części: Frysztat, Kopalnie, Łaźnie Darków, Raj, Stare Miasto, Nowe Miasto, Mizerów, Granice i Łąki.

Po polsku miasto nazywa się Karwina, po niemiecku Karwin, a nazwa wywodzi się od staropolskiego słowa karw. Na początku XX wieku pisano po czesku Karvinná, z podwójnym n. Za pierwszą pisemną wzmiankę o swoim terytorium miasto uważa dokument księcia opolskiego Władysława z 1268 roku¹ i ten rok obchodzi jako rok założenia². Herb Karwina przejęła od Frysztatu: według najstarszej pieczęci miejskiej z 1529 roku ma on w polu błękitnym połowę złotej orlicy, a w srebrnym połowę zielonego lipowego trójliścia³. Legenda tłumaczy go tym, że orlica ponoć wskazała księciu, dokąd przenieść miasto.

Książęcy Frysztat

Pierwotna osada leżała niżej, nad Olzą, na terenie dzisiejszego Starego Miasta. Z powodu częstych powodzi kilka kilometrów dalej powstało nowe centrum – Frysztat, po niemiecku Freistadt, czyli „wolne miasto”. Stało się to na przełomie XIII i XIV wieku⁴ w Księstwie Cieszyńskim, którym władała cieszyńska linia Piastów. Frysztat był po Cieszynie drugim najstarszym miastem księstwa i leżał na szlaku handlowym z Węgier na Śląsk i nad Bałtyk. W 1327 roku książę Kazimierz I złożył hołd lenny królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu i księstwo stało się lennem Korony Czeskiej.

Zamek stoi w miejscu średniowiecznej siedziby książęcej Piastów. Po wielkim pożarze w kwietniu 1511 roku książę Kazimierz II kazał go odbudować w stylu renesansowym. W 1543 roku zatrzymała się tu Elżbieta Habsburżanka, córka Ferdynanda I, w drodze do Krakowa na ślub z Zygmuntem II Augustem. Ostatnim frysztackim Piastem był książę Fryderyk Kazimierz; po jego śmierci Frysztat na trwałe oddzielił się od księstwa, a w 1572 roku kupił go Václav Cigán ze Slupska. W latach 1749–1792 należał do irlandzkiego rodu hrabiów Taaffe⁵.

W 1792 roku Frysztat kupili hrabiowie Larisch-Mönnichowie⁵. Osiedli na zamku i nadali mu dzisiejszy empirowy wygląd. Po 1945 roku zamek użytkowały Ostrawsko-Karwińskie Kopalnie, a później Miejski Komitet Narodowy; dla zwiedzających otwarto go w 1997 roku. Przy głównym wejściu stoją dwaj barokowi piaskowcowi Herkulesowie z 1682 roku, przeniesieni tu w 1971 roku spod zamku w Raju; tradycja ludowa łączy ich ze zbójnikami Juraszkiem i Ondraszkiem. Z zamkiem nadziemnym korytarzem połączony jest Lottyhaus przy rynku; mieści się w nim oddział Galerii Narodowej w Pradze.

Rynek, ratusz i kościoły

Historyczne centrum Frysztatu jest od 1992 roku miejską strefą zabytkową. Pośrodku placu Masaryka stoi pięciometrowa żeliwna fontanna z 1900 roku według projektu wiedeńskiej firmy Georga Wirtha⁶. Zdobią ją delfiny i cztery figurki dzieci przedstawiające pory roku. Stary ratusz uzyskał obecny empirowy wygląd podczas przebudowy w latach 1836–1837, wieża jest renesansowa. W szczycie znajduje się polichromowany herb z datą 1605, a na narożniku wisi kuty łańcuch, który służył jako pręgierz.

Za najstarszy zabytek architektury Karwiny uważa się gotycki kościół Podwyższenia Krzyża Świętego, pierwotnie pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny⁴. Murowana wieża powstała po pożarze w 1511 roku, a Kaplica Morawska została dobudowana w latach 1611–1617, gdy kościół był ewangelicki; znajduje się w niej renesansowy nagrobek Václava Cigána ze Slupska. Przed malowaniem wnętrza w 2011 roku odkryto tu gotyckie malowidła, zapewne z XV wieku⁴, ze scenami z życia świętej Barbary i świętej Katarzyny. Z zamkiem kościół łączy kryty korytarz z 1792 roku.

Według legendy tutejszy dzwon miał najpiękniejszy głos na Śląsku. Księżna cieszyńska chciała go kupić, a rajcy zażądali tylu dukatów, ile zdołałaby ułożyć wzdłuż drogi z Cieszyna do Frysztatu. Księżna się zgodziła, ale dzwon w ciągu nocy wrócił. Zostawiła go więc Frysztatowi i zastrzegła sobie jedynie, by zamurowano okna wieży skierowane w stronę Cieszyna. Hrabia Mikołaj Taaffe kazał postawić figurę świętego Patryka, patrona Irlandii; Frysztat należy tym samym do nielicznych miejsc w Czechach, gdzie kult tego świętego ma tradycję⁷. Za czasów Taaffe'ów powstał w 1774 roku także kościół świętego Marka; jego wieża otrzymała cebulasty hełm podczas odnowy po pożarze w 1823 roku.

Park zamkowy i stawy

Za zamkiem rozciąga się park Boženy Němcovej, założony w 1804 roku jako park krajobrazowy w stylu angielskim. Ma 36 hektarów, jest największym parkiem w Karwinie, a od 1992 roku jest zabytkiem⁸. W 1877 roku w jego zwierzyńcu odbyło się polowanie z udziałem następcy tronu, arcyksięcia Rudolfa. Jest tu zagroda dla danieli, jezioro, kino letnie oraz altana Larischów, zbudowana z kolumn pierwotnego grobowca Larischów przy zburzonym zamku Solca. Przez park przepływa Mlýnka, sztucznie wykopana młynówka. Nad nią stoi też młyn Janečka, dziś siedziba Śląskiego Centrum Edukacyjnego; zabytkiem nie jest.

W Starym Mieście, w Olšinach, leżą stawy Lipowy, Dębowy i Olszowy. Założył je książę Kazimierz II na przełomie XV i XVI wieku, a dziś są ważnym rezerwatem ptaków. Nieopodal stoi folwark Olšiny, zbudowany w XVIII wieku przez Taaffe'ów. Dziś służy jako hotel, ujeżdżalnia i restauracja. Samo Stare Miasto, gdzie leżała pierwotna osada, wzmiankowane jest w 1447 roku jako Stary Frysztat.

Węgiel i hrabiowie Larischowie

Larischowie posiadali dobra karwińskie od XVI wieku⁹. W 1776 roku koło Karwiny odkryto węgiel kamienny¹⁰, a pierwsze wydobycie miało postać płytkich wykopów. Ówczesny Karwin, dzisiejsze Kopalnie, był jeszcze na początku XIX wieku wsią rolniczą znaną z hodowli owiec. Po 1850 roku Larisch-Mönnichowie i inni właściciele zaczęli jednak wydobywać węgiel w kopalniach głębinowych i wieś przekształciła się w miasto górnicze i przemysłowe.

Ród wzbogacił się na węglu. Jan Larisch-Mönnich był w latach 1865–1867 austriackim ministrem finansów. Henryk Larisch-Mönnich był starostą krajowym na Śląsku⁹. W 1873 roku powstała nowa siedziba rodu w Karwinie, zamek Solca, a na początku XX wieku do Larischów przyjeżdżali goście tacy jak cesarz Franciszek Józef I czy cesarz niemiecki Wilhelm II¹⁰. W 1945 roku majątek Larischów w Czechosłowacji znacjonalizowano⁹.

Kopalnia Gabriela, założona w 1854 roku, otrzymała nazwę od imienia hrabiny Gabrieli Žerotínovej. Została zamknięta w 2004 roku i jest zabytkiem. W kwietniu 1924 roku po pożarze i wybuchu zginęło tu 15 górników¹¹. W kopalni Barbora, pierwotnie Austria, 18 października 1990 roku w wybuchu metanu zginęło 30 górników¹². Ostatni wózek węgla wyjechał z Barbory w grudniu 2002 roku, a obie wieże wyciągowe pozostały. Z kopalni Jindřich został tylko komin. W kopalni zespolonej ČSA wydobycie zakończyło się w lutym 2021 roku.

Zaginiona stara Karwina i Krzywy kościół

Wydobycie miało też ciemną stronę. Z jego powodu zniknęło pierwotne górnicze miasto Karwina, na którego miejscu leży dziś dzielnica Kopalnie. W latach 30. XX wieku teren zaczął się zapadać, a domy pękać, w latach 50. przyszły wyburzenia. W 1953 roku zburzono zamek Solca¹⁰, w 1960 roku neorenesansowy kościół świętego Henryka, który mieścił 4000 wiernych¹³. Na jego miejscu od 2023 roku stoi krzyż, a zarys kościoła wyznacza posadzony ligustr. W spisie ludności z 2021 roku dzielnica Kopalnie liczyła już tylko 20 mieszkańców¹⁴. Wydobycie zniszczyło też większą część Łąk i Darkowa.

Z pierwotnej Karwiny pozostał barokowy kościół świętego Piotra z Alkantary z XVIII wieku, znany jako Krzywy kościół. Od 1854 roku wydobyto pod nim 27 pokładów węgla i kościół przechylił się o 6,8° na południe¹⁵. Na początku lat 90. groziło mu zawalenie. Wydano nawet decyzję o jego rozbiórce, ale duszpasterz Ernest Dostal doprowadził do jej uchylenia. W latach 1994–1995 kościół przeszedł generalny remont i zabezpieczenie konstrukcji. W Czeskiej Księdze Rekordów i Kuriozów figuruje jako najbardziej przechylony kościół w Czechach¹⁵.

Wewnątrz zachowała się kamienna średniowieczna chrzcielnica. W 2012 roku kościół otrzymał dwa nowe dzwony z brązu, a większy z nich poświęcono świętemu Henrykowi na pamiątkę zburzonego kościoła. Historię zaginionego miasta opisała Karin Lednická w powieści Krzywy kościół. Pierwszy tom ukazał się w 2020 roku, drugi w 2021, a trzeci w 2024 roku. Już w 2018 roku w kinie Centrum odbyła się premiera filmu dokumentalnego O zaniklé Karvinné (O zaginionej Karwinie).

Łaźnie Darków

W 1862 roku baron Jerzy IV Bees z Chrostiny szukał węgla na swoich gruntach między Darkowem a Stonawą. Zamiast niego natrafił odwiertem na źródło słonej wody – solanki jodowo-bromowej. Frysztacki lekarz Fiedler podgrzewał wodę i kąpał w niej pacjentów w drewnianych wannach. W 1866 roku rząd krajowy w Opawie zezwolił na założenie uzdrowiska pod nazwą Miejscowość Zdrojowa Raj¹⁶. Wiedeński profesor Redtenbacher ustalił, że solanka zawiera więcej jodu i bromu niż najsłynniejsze wówczas źródła w górnoaustriackim Hall¹⁶. Uzdrowisko należało do rodu Larisch-Mönnichów lub było przez niego prowadzone.

Park zdrojowy założono w 1895 roku z zachowaniem rodzimego drzewostanu i z drzewami przywiezionymi z Beskidów. W latach 1900–1901 stanął w nim Dom Zdrojowy według projektu wiedeńskiego architekta Korna, a w 1902 roku kaplica świętej Anny, którą zbudował lekarz uzdrowiskowy Vilhelm Degré z żoną Anną Marią. Park z Domem Zdrojowym, sanatorium i kaplicą jest od 1992 roku zabytkiem. Dziś leczy się tu schorzenia narządu ruchu, dolegliwości neurologiczne oraz stany po urazach i operacjach¹⁷. Rozporządzenie rządu nr 262/2025 Sb. ustanowiło miejscowość uzdrowiskową Karwina, której częścią jest Darków¹⁸.

Nad Olzą w Darkowie przerzucony jest Most Bohaterów spod Sokołowa, żelbetowy most łukowy z lat 1922–1925 według projektu wiedeńskiego inżyniera Franza Rabego. Pomost jest podwieszony do dwóch łuków, a most ma elementy neobarokowe; jest zabytkiem. Podczas remontu w latach 2003–2004 podniesiono go o dwa metry¹⁹ i od tego czasu służy tylko pieszym i rowerzystom. W 2014 roku Czeski Bank Narodowy umieścił go na złotej monecie z serii Mosty Republiki Czeskiej²⁰.

Dwudziesty wiek

Po rozpadzie Austro-Węgier Czechosłowacja i Polska spierały się o Śląsk Cieszyński. W 1920 roku obszar został podzielony, a Karwina przypadła Czechosłowacji. W październiku 1938 roku teren dzisiejszej Karwiny zajęły wojska polskie, a po klęsce Polski w 1939 roku obszar przypadł nazistowskim Niemcom. Karwina została wyzwolona 3 maja 1945 roku; od 1 do 3 maja walczono przy wieży ciśnień w Granicach, która w czasie wojny służyła jako punkt obserwacyjny. Wieża z 1930 roku ma 39,4 metra wysokości²¹, eksploatację zakończono w 1972 roku, a w latach 2011–2017 przebudowano ją na budynek mieszkalny²².

W 1946 roku premier Klement Gottwald uroczystym wbiciem łopaty rozpoczął budowę nowego miasta w dzisiejszej dzielnicy Nowe Miasto. Na przełomie lat 1948 i 1949 Frysztat, Karwina, Darków, Raj i Stare Miasto połączyły się w jedno miasto o nazwie Karwina¹⁰. Centrum stał się Frysztat, a pierwotna Karwina zmieniła się w peryferyjną dzielnicę Kopalnie. Późniejsza zabudowa powstawała w stylu brukselskim, a główną osią stała się aleja 17 Listopada, którą dziś w dużej części obrzeża szpaler sakur.

W latach 50. i 60. wyrosły osiedla w Raju i na Mizerowie, gdzie dziś mieszka mniej więcej połowa mieszkańców miasta¹⁴. W latach 1950–1970 liczba mieszkańców wzrosła z 38 465 do 78 546²³, przy czym dzielnica Kopalnie się wyludniała. Tramwaj, który od 1912 roku kursował na rynek we Frysztacie, zlikwidowano z powodu szkód górniczych na początku lat 60., a w 1963 roku otwarto nowy dworzec główny bliżej centrum.

Karwina dziś

Karwina jest miastem statutarnym od 2002 roku¹. W 1990 roku rozpoczęto tu nauczanie na Wydziale Handlu i Przedsiębiorczości, wówczas części Uniwersytetu Masaryka, a od 1991 roku wydział należy do Uniwersytetu Śląskiego w Opawie. Mieszka tu znacząca mniejszość słowacka i polska²⁴: w spisie ludności z 2021 roku narodowość polską zadeklarowało 2456 mieszkańców, a słowacką 2137¹⁴. Miasto prowadzi też szkołę podstawową i przedszkole z polskim językiem nauczania²⁵. Urodzili się tu polski pisarz Gustaw Morcinek, autor utworów o tematyce górniczej, oraz topmodelka Petra Němcová.

Po 2000 roku w Starym Mieście powstała strefa przemysłowa Nové Pole, w której hale produkcyjne mają m.in. Shimano, Sejong, Gates i Mölnlycke Health Care. Sportową dumą miasta jest piłka ręczna: klub HCB Karviná, założony w 1955 roku, zdobył w sezonach od 2003/04 do 2009/10 siedem tytułów z rzędu²⁶. W 1968 roku rozegrano tu pierwszy mecz piłki ręcznej reprezentacji świata z reprezentacją Czechosłowacji²⁷. Piłkarze MFK Karviná grają na Stadionie Miejskim w Raju.