Orłowa: benedyktyni, węgiel i nowe centrum w Lutyni

Miasto na Płaskowyżu Orłowskim

Orłowa jest śląskim miastem w powiecie Karwina w kraju morawsko-śląskim. Leży na Śląsku Cieszyńskim, około dziesięciu kilometrów od granicy z Polską. Po niemiecku nazywa się Orlau, po polsku Orłowa. Dzieli się na cztery części: Miasto, Łazy, Porębę i Lutynię. W spisie ludności z 2021 roku w Lutyni mieszkało niecałe 21 tysięcy osób, w Porębie ponad 5200, w Mieście ponad 1100, a w Łazach 317². Już z tych liczb widać, że w XX wieku środek ciężkości miasta się przesunął.

Miasto leży na wysokości od 200 do 300 metrów na Płaskowyżu Orłowskim, którego grzbiet między Pietwałdem, Orłową a Karwiną osiąga 300 metrów. Na płaskowyżu zachowały się ślady zlodowacenia: formy terenu i głazy narzutowe świadczą o wale moreny spiętrzonej³. Oś terenu tworzą potoki, które nazywa się tu strużkami. Wszystkie części miasta w różnym stopniu naznaczyło wydobycie węgla: osiadanie gruntu, hałdy, zwałowiska i osadniki mułu.

W Porębie leżą stawy, na przykład Kališčok, Dub, Špice czy Nový rybník. Razem ze stawami wzdłuż potoku Rychvaldská Lutyňka w Lutyni należą do obszaru ptasiego Heřmanský stav – Odra – Poolší, gdzie chroni się bączka, zimorodka i podróżniczka³. W Lutyni i w Porębie rosną metasekwoje chińskie chronione jako pomniki przyrody.

Orzeł, sól i benedyktyni

Według legendy podczas polowania w tutejszych lasach odpoczywał książę cieszyński Mieszko z małżonką Ludmiłą. Z zarośli wzbił się ogromny orzeł z hostią i upuścił ją nad parą książęcą. Książę uznał to za znak Boży, kazał w tym miejscu zbudować kaplicę, a osadę nazwał od orła⁴. Legendę przedstawia malowidło w prezbiterium orłowskiego kościoła, odrestaurowane w 2013 roku⁵. Jak naprawdę powstała nazwa, nie wiadomo. Jej podstawą jest najpewniej słowo orzeł, a według językoznawców wieś mogła przejąć nazwę od cieku wodnego zwanego Orlava. Orlicę ma też herb miasta, przyjęty w 1970 roku⁶: uzupełniają ją drzewo liściaste i skrzyżowane młotki górnicze, które według miasta przypominają, że to wydobycie węgla uczyniło Orłowę miastem⁴.

Pierwsza wzmianka pisemna o Orłowej pochodzi z 1223 roku, z dokumentu biskupa wrocławskiego Wawrzyńca. Osada stanowiła wówczas rdzeń terytorium zwanego Sal, czyli Sól, i należała do benedyktynów z klasztoru w Tyńcu pod Krakowem⁴. W 1227 roku papież Grzegorz IX potwierdził Orłowę tynieckim benedyktynom. Dokumentem z 1268 roku książę opolski Władysław I założył klasztor w Orłowej lub odnowił jego prawa. Kto odwiedził kościół w święto Narodzenia Najświętszej Marii Panny, korzystał przez 30 dni z pełnej wolności, dzięki czemu klasztor stał się schronieniem także dla prześladowanych, w tym przestępców⁷.

Na przełomie XIII i XIV wieku mnisi uczestniczyli w kolonizacji Śląska Cieszyńskiego: karczowali lasy i zakładali wsie. Z klasztorem wiąże się powstanie Poręby i Łazów. Według miasta opactwo wpływało gospodarczo na okolicę o powierzchni około 160 km²⁴. Opat Jan III kazał w połowie XV wieku zbudować murowany kościół. Zmierzały do niego tłumy pielgrzymów, a w 1473 roku jego odwiedzającym nadano studniowy odpust⁷.

Na początku lat 60. XVI wieku książę cieszyński Wacław III Adam, który przeszedł na protestantyzm i potrzebował pieniędzy, wypędził opata, a dobra klasztorne przyłączył do państwa frysztackiego. Budynki klasztorne później rozebrano; według tradycji materiał posłużył do budowy w Rychwałdzie. Dobra należały potem do Cikánów ze Slupska, od 1619 roku do Bludowskich z Bludova, którzy w 1765 roku zbudowali obok kościoła zamek, a w XIX wieku do Mattencloitów.

Śląskie Hradczany

Na wzniesieniu nad rynkiem w Orłowej-Mieście stoi dwuwieżowy neogotycki kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Według miasta jest najważniejszym zabytkiem Orłowej⁴ i bywa nazywany Śląskimi Hradczanami⁸. Stoi w miejscu kaplicy wzmiankowanej w dokumencie z 1223 roku i gotyckiego kościoła z XV wieku. Stary kościół rozebrano w 1903 roku z wyjątkiem prezbiterium, a nowy powstał według projektu Josefa Bergera⁹. Ukończono go w 1905 roku, a konsekrowano w 1906 roku. Z gotyckiego kościoła pozostało prezbiterium, czyli przestrzeń wokół ołtarza głównego⁵. Z rynku do kościoła prowadzą schody w kształcie litery Y¹⁰ z czterema figurami świętych: Józefa, Benedykta, Jana Nepomucena i Jadwigi. Organy firmy Bracia Rieger z Krnova mają 2700 piszczałek⁵⁹. Kościół jest zabytkiem, a nabożeństwa odprawia się w nim po czesku i po polsku.

W latach 80. kościołowi, pod którym prowadzono wydobycie, groziła rozbiórka. Uratował go ksiądz Antonín Huvar wraz z parafianami, a jego pracę kontynuowali kolejni księża. Remonty trwały trzy dekady, a zwieńczyła je w 2013 roku renowacja ołtarza⁸. Za kościołem leży park zamkowy o kompozycji przyrodniczo-krajobrazowej. Stał w nim zamek Bludowskich, który od 1902 roku służył jako szpital miejski, a na przełomie lat 70. i 80. został zburzony z powodu szkód górniczych.

Węgiel, kolej i gimnazja

W średniowieczu Orłowa była wsią rolniczą, w której znaczenie miało też płóciennictwo. Zmianę przyniósł węgiel. Wydobycie zaczęło się w pierwszej połowie XIX wieku, a w 1844 roku Mattencloitowie przyznali Rothschildom prawo do wydobywania węgla. W 1850 roku na terenie Orłowej i Łazów było już 16 szybów węglowych⁴. Zasadnicze znaczenie miało połączenie z Koleją Koszycko-Bogumińską. Wokół kopalń wyrastały kolonie górnicze, na przykład Mühsam, potocznie Mizam, kolonia Halfara czy Václavka.

Gmina szybko rosła i na początku XX wieku stała się ośrodkiem czeskiego i polskiego szkolnictwa oraz siedzibą wielu stowarzyszeń; miała nawet własne muzeum. W 1922 roku otrzymała prawa miejskie⁴. Przez Orłowę kursował wąskotorowy tramwaj między Ostrawą, Pietwałdem a Karwiną. W 1909 roku powstało tu czeskie gimnazjum, a równocześnie Polskie Gimnazjum Realne imienia Juliusza Słowackiego¹¹. Naukę w jego pierwszej klasie rozpoczęło 23 września 1909 roku łącznie 92 uczniów¹².

Budowę kopalni Łazy rozpoczęto w 1890 roku jako Nowy Szyb (Nová jáma); powstawała jako największa i najnowocześniejsza kopalnia swoich czasów. Wydobycie ruszyło w 1892 roku, a kopalnia miała jak na owe czasy ogromną wydajność 500 tysięcy ton węgla rocznie¹³. 20 maja 1919 roku doszło tu do wybuchu gazów kopalnianych i pyłu węglowego, w którym zginęło 92 górników¹⁴. W Porębie powstała w 1871 roku kopalnia Žofie, w której wydobycie zakończono w 1995 roku¹⁵. Pobliską kopalnię Václav założyła w 1899 roku austriacka spółka górnicza Alpine, dlatego potocznie nazywano ją Alpinka. Z kopalni pozostał budynek administracyjny, który jest zabytkiem¹⁶.

Spór o Śląsk Cieszyński, strajk i wojna

Po pierwszej wojnie światowej Czechosłowacja i Polska spierały się o Śląsk Cieszyński. W czasie sporu polskie gimnazjum było od maja 1920 roku zamknięte, a jego budynek zajęło wojsko czechosłowackie. Przy podziale Śląska Cieszyńskiego w 1920 roku Orłowa przypadła Czechosłowacji. Na cmentarzu stoi pomnik poległych w siedmiodniowej wojnie o Śląsk Cieszyński z 1919 roku. Podczas orłowskiego strajku 4 kwietnia 1925 roku po interwencji policji zginęli ludzie. Upamiętniają ich granitowy głaz niedaleko rynku, odsłonięty w 1960 roku, oraz grób z napisem „Žalujeme” („Oskarżamy”) na miejscowym cmentarzu¹⁷. W latach 30. Orłowę dotknął kryzys gospodarczy, któremu towarzyszyły niepokoje społeczne i strajki.

Po Monachium Orłowa została w 1938 roku przyłączona do Polski, a po jej klęsce w 1939 roku stała się częścią Rzeszy Niemieckiej⁴. W 1938 roku zamknięto szkoły czeskie, a w czasie okupacji niemieckiej wszystkie polskie. Wielu nauczycieli polskiego gimnazjum aresztowano w 1940 roku i wywieziono do obozów koncentracyjnych. Wśród nich był poeta Adolf Fierla, rodem z Orłowej, który uczęszczał do gimnazjum, a później w nim uczył. Armia Czerwona wyzwoliła Orłowę 1 i 2 maja 1945 roku.

Miasto, które znikało

Negatywne skutki wydobycia w pełni ujawniły się po drugiej wojnie światowej. Budynki zagrożone szkodami górniczymi wyburzano już na początku lat 50., a tysiące ludzi zaczęły się wyprowadzać, głównie z Łazów¹⁸. Rozważano nawet całkowitą likwidację Orłowej i przesiedlenie jej mieszkańców do okolicznych miast i gmin⁴. Ostatecznie do tego nie doszło. Stopniowo zniknęła większość starego miasta i pierwotnych Łazów. Z Łazów pozostała głównie siatka ulic bez domów, kilka samotnych pomników i teren kopalni; w spisie ludności z 2021 roku w Łazach mieszkało 317 osób². W starej Orłowej w 1969 roku wyburzono budynek szkoły wydziałowej, później Dom Cingra pod kościołem ewangelickim, Dom Robotniczy, stary budynek czeskiego gimnazjum, sokolnię, a w 1987 roku także budynek polskiego gimnazjum Na Obrokach. Zburzono też dom towarowy z kioskiem, w którym znajdował się wylot gazów kopalnianych zwany „wiecznym ogniem”¹⁹.

Linie tramwajowe z powodu szkód górniczych stopniowo likwidowano, a w 1963 roku pociągi pospieszne przeniesiono na nową, przełożoną trasę przez Dziećmorowice. Pociągi osobowe przestały zatrzymywać się w Orłowej w 1967 roku, a budynek dworca zburzono. Dziennik „Karvinský deník” podał w 2012 roku, że Orłowa jest jedynym miastem w Czechach liczącym ponad 10 tysięcy mieszkańców bez połączenia kolejowego, a pozostałe tory służą ruchowi towarowemu²⁰. Spod starej Orłowej do dziś ulatnia się gaz kopalniany, a w wielu miejscach stoją odgazowywacze metanu. Kopalnia Łazy wydobywała węgiel do listopada 2019 roku. Od 1892 roku wydobyto z niej 145,4 miliona ton węgla¹³. 27 lipca 2024 roku wysadzono około 83-metrową betonową wieżę wyciągową kopalni. Na życzenie konserwatorów zabytków na terenie kopalni ma pozostać stalowa kozłowa wieża wyciągowa szybu nr 2²¹.

Nowe miasto w Lutyni

Nadzieję przyniosły odwierty geologiczne w latach 1957 i 1958 koło sąsiedniej wsi Lutynia Górna. Nie szukano w nich węgla, lecz przeciwnie – miejsca, gdzie go nie ma i gdzie można budować²². Plan zagospodarowania przestrzennego z 1958 roku po raz pierwszy przewidywał przeniesienie miasta na niezagrożony szkodami górniczymi teren Lutyni Górnej²³. Wieś nazywała się wcześniej Polska Lutynia i została przyłączona do Orłowej w 1960 roku; Łazy i Poręba należały do miasta od 1946 roku.

Budowa osiedla rozpoczęła się w 1963 roku. Budowano je po okręgach, które do dziś nazywa się etapami. W pierwszym z nich, wzdłuż alei Masaryka, mieszkania znalazło około pięciu tysięcy osób²⁴, kolejne etapy przybywały aż do końca lat 80. Liczba mieszkańców miasta wzrosła z 24 268 w 1970 roku⁶ do 36 399 w spisie ludności z 1991 roku²⁵. Szkoły i sklepy powstawały przy tym według miasta z opóźnieniem w stosunku do mieszkań.

Już wcześniej w Porębie wyrosło osiedle górnicze z tak zwanymi fińskimi domkami, z których część się zachowała. W połowie lat 90. aleja Masaryka otrzymała zielony pas środkowy i małe ronda. Pomysł wyszedł od partnerów ze szwajcarskiego Illnau-Effretikon²⁶. W 2003 roku na V etapie przybył parking wielopoziomowy z obiektami sportowymi na dachu, zaprojektowany we współpracy ze studentami architektury z Winterthuru²⁷. Pośrodku osiedla stoi kaplica świętego Jana Nepomucena, która należała jeszcze do dawnej wsi Lutynia i do dziś odprawia się w niej msze.

Co zostało ze starej Orłowej

Po 1989 roku podejście do starej Orłowej się zmieniło. Rozpoczęła się rewitalizacja nastawiona na ratowanie zachowanych budynków, a przed planowaną rozbiórką uratowano też ratusz z 1928 roku⁴. Budynek wzniosła w latach 1927–1928 w miejscu starego ratusza firma budowniczego Františka Trubki²⁸. Po przebudowie ponownie go otwarto w 1995 roku; służy też jako sala ślubów. Rdzeń Orłowej-Miasta, około 60 domów, chroni strefa ochrony konserwatorskiej²⁹. Należą do nich Dom Husa, budynek dawnej Miejskiej Kasy Oszczędności czy dawna szkoła sióstr boromeuszek, potocznie zwana „klasztorem”; średniowiecznym klasztorem jednak nie była. Po starej Orłowej prowadzi ścieżka edukacyjna Zapomenutá Orlová (Zapomniana Orłowa), otwarta w kwietniu 2021 roku z 12 tablicami informacyjnymi. Powstała jako projekt studentów w ramach budżetu obywatelskiego³⁰, a w 2025 roku wzbogaciła się o cztery kolejne przystanki³¹.

Na Wzgórzu Cingra stoi późnoklasycystyczny kościół ewangelicki. Kamień węgielny położono 24 czerwca 1861 roku, a poświęcono go 15 października 1862 roku³². W fundamentach pod wieżą umieszczono cesarski patent z tego samego roku o równouprawnieniu protestantów. Z powodu szkód górniczych kościół zabezpieczano konstrukcyjnie już w 1982 roku³³. W 2004 roku zbór na podstawie decyzji urzędu budowlanego musiał przestać z niego korzystać i rozważano nawet jego rozbiórkę. W 2005 roku przeszedł kolejny generalny remont³² i ewangelicy do niego wrócili. Cmentarz ewangelicki obok kościoła, na którym ostatni pochówek odbył się w 1930 roku, zniknął z powodu szkód górniczych, a w 2012 roku w jego miejscu powstało miejsce pamięci.

Szkoły, sport i znane postacie

Czeskie gimnazjum wielokrotnie się przeprowadzało. Od 2 września 1996 roku mieści się w nowym budynku w centrum Lutyni, który zwyciężył w konkursie Stavba roku (Budowla Roku) i otrzymał nagrodę Grand Prix³⁴. Jego kształt nawiązuje do rzymskiego Koloseum. Do gimnazjum uczęszczali na przykład seksuolog Radim Uzel i prezenterka Iva Kubanková. Polskie gimnazjum przeniosło się z Orłowej do Karwiny¹¹. W Lutyni działa dziś szkoła podstawowa i przedszkole z polskim językiem nauczania, a także sala wystawowa Muzeum Těšínska.

O życie kulturalne dba Dom Kultury Miasta Orłowej z Kinem O. Odbywają się tu na przykład Dni Miasta Orłowej, a miasto organizuje też międzynarodowy kobiecy wyścig kolarski Gracia Orlová⁴. W hokeja gra się w Orłowej od 1930 roku³⁵. Dzisiejszy MHK Slovan Orlová gra na lodowisku w kompleksie sportowym Na Stuchlíkovci w Lutyni, gdzie są też boiska piłkarskie, korty tenisowe i boiska do siatkówki³⁶.

W Orłowej urodził się w 1925 roku rzeźbiarz Stanislav Kolíbal. W 2019 roku reprezentował Czechy na dużej międzynarodowej wystawie sztuki w Wenecji, która odbywa się co dwa lata³⁷. Z Orłowej pochodzą też skrzypek i dyrygent Bohdan Warchal, założyciel Słowackiej Orkiestry Kameralnej, oraz dźwiękowiec Otokar Balcy. W Łazach urodzili się polscy pisarze Gustaw Przeczek i Karol Piegza. Petr Bezruč napisał wiersz „Lazy” o tutejszym wójcie Křístku, który przeforsował w Łazach utworzenie czeskiej szkoły.