Bogumin: miasteczko przy brodzie, miasto przy dworcu i meandry Odry

U zbiegu Odry i Olzy

Bogumin należy do powiatu Karwina i leży w czeskiej części historycznego Śląska Cieszyńskiego. Granicę z Polską tworzą tu przeważnie tereny zalewowe Odry i Olzy, które w Boguminie łączą się w jedną rzekę². Zbieg rzek leży przy osadzie Kopytów. Tutaj Odra opuszcza Czechy, a Bogumin jest ostatnim czeskim miastem nad jej biegiem. Teren jest płaski i leży w Kotlinie Ostrawskiej. Miasto zajmuje około 31 km², jego najwyższym punktem jest Záblatský kopec (248 m), a najniżej położonym miejscem zbieg Odry z Olzą. Według miasta jest to zarazem najniższy punkt całego kraju morawsko-śląskiego².

Bogumin składa się z siedmiu części miasta, które dawniej były samodzielnymi gminami: Nowy Bogumin, Stary Bogumin, Skrzeczoń, Zabłocie, Pudłów, Wierzbica i Szonychel z osadą Kopytów. Ponad połowa mieszkańców mieszka w Nowym Boguminie¹. Herb miasta ze skrzydlatym kołem kolejowym jest młody: zaprojektował go heraldyk Jiří Louda, a w 1967 roku zatwierdzono go jako herb Nowego Bogumina³.

Miasteczko przy brodzie

Bogumin powstał przy brodzie na Odrze, gdzie krzyżowały się szlaki handlowe: szlak solny z Moraw do Krakowa i szlak bursztynowy z Węgier nad Bałtyk⁴. Pierwsza pisemna wzmianka o wsi Bogun pochodzi z niedatowanego dokumentu, który muzeum miejskie umieszcza w latach 1256–1262⁵. Najstarszą czeską formą nazwy był Bohuň, od imienia Bohun, i na podstawie nazwy przypuszcza się, że była to osada słowiańska. W 1292 roku wzmiankowany jest kościół parafialny Najświętszej Maryi Panny, a ten sam dokument jest najstarszym świadectwem niemieckiej nazwy Oderberg⁴.

W średniowieczu Bogumin należał do Księstwa Raciborskiego. Na przeciwległym, lewym brzegu Odry stał zamek Barutswerde, siedziba panów państwa. Osada podzamcza i późniejsze miasto powstały na prawym brzegu, w dzisiejszym Starym Boguminie⁶. Według dokumentu z 1373 roku Bogumin był miasteczkiem poddańczym⁴, a na początku XV wieku został podniesiony do rangi miasta⁵. W latach 20. XVI wieku państwo przejęli Hohenzollernowie. Przyjęli luteranizm i w XVI wieku luterańska stała się również tutejsza parafia.

W latach 20. XVII wieku, w czasie wojny trzydziestoletniej, państwo przeszło w ręce Henckelów von Donnersmarck, bankierów i przedsiębiorców górniczych⁴. Ród wyznawał protestancki pietyzm i dlatego zbudował sobie w rogu cmentarza przy kościele parafialnym własny grobowiec. Okrągła budowla przypomina romańską rotundę, w podziemiu znajdowała się krypta grobowa. Obecny kształt otrzymała w 1752 roku, a 16 marca 1803 roku pochowano w niej ostatniego męskiego potomka bogumińskiej linii rodu⁷. W latach 2001–2002 przebudowano ją na kaplicę Najświętszej Maryi Panny. Zamek na lewym brzegu został później przebudowany na barokową rezydencję. Dziś stoi w polskich Chałupkach i mieści się w nim hotel⁶.

Granica na Odrze i stary rynek

W 1742 roku pokój po pierwszej wojnie śląskiej podzielił Śląsk i Bogumin. Lewobrzeżna część z zamkiem przypadła Prusom, prawobrzeżne miasto pozostało w monarchii habsburskiej, a granica biegła po Odrze⁶. Bogumin stracił w ten sposób siedzibę szlachecką i stał się miastem granicznym. Z pruskiej części powstała gmina Annaberg, dzisiejsze Chałupki. Państwo kupili w końcu hrabiowie Larisch-Mönnichowie, którzy utrzymali je aż do 1945 roku.

Najstarszym świadkiem tutejszego życia religijnego jest według muzeum miejskiego kościół parafialny Narodzenia Najświętszej Maryi Panny⁵. Murowany gotycki kościół zastąpił drewnianą kaplicę najpewniej w XIV wieku, a w 1620 roku został przebudowany w stylu renesansowym. 22 sierpnia 1850 roku w wieżę uderzył piorun, a pożar ciężko uszkodził wieżę i więźbę dachową oraz zniszczył większość wyposażenia. Gotyckie sklepienie zastąpiono wtedy niższym sklepieniem kolebkowym z freskami, dlatego maswerki dwóch gotyckich okien zachowały się do dziś na strychu⁸. Koronacja obrazu Matki Boskiej Różańcowej Starobogumińskiej w 2004 roku przywróciła kościołowi status miejsca pielgrzymkowego⁸.

Na placu Wolności stoją dawny ratusz, secesyjne kamienice i późnobarokowa piaskowcowa figura świętego Jana Nepomucena, ustawiona prawdopodobnie w 1829 roku. Gdy ją w 2002 roku odnawiano, w cokole znaleziono 54 historyczne monety⁹. Starobogumiński skarb pokazuje dziś muzeum miejskie⁵. Przy granicy, na prawym brzegu Odry, stoi niewielka kaplica Świętego Krzyża, być może z 1733 roku. W 1756 roku dwaj miejscowi bracia laicy otrzymali pozwolenie na założenie przy niej pustelni i od niej kaplicę nazywa się potocznie Pustynią¹⁰. Pod koniec wojny po bombardowaniu zostały z niej tylko mury obwodowe, dziś jest wyremontowana.

Dworzec w bagnistym lesie

Przełom nastąpił w 1847 roku. Od strony Lipníka nad Bečvou do Bogumina dotarła Kolej Północna cesarza Ferdynanda, która miała połączyć Wiedeń z Galicją, a 1 maja przyjechał pierwszy pociąg¹¹. Dworzec nie powstał jednak przy starym mieście. Mieszczanie nie chcieli budowy, przeciwko budowie na gruntach parafii wystąpił też proboszcz, więc hrabina Rudnická sprzedała kolei swoją bagnistą działkę w lesie gminy Szonychel¹², około trzech kilometrów na południe od starego miasta¹³. Stary Bogumin stopniowo tracił potem na znaczeniu⁶.

W 1848 roku z Bogumina biegła łącznica do pruskiego Annabergu, a tym samym połączenie kolejowe Wiednia z Berlinem. Mostu na Odrze początkowo brakowało: podróżni przeprawiali się przez rzekę płaskodennymi łodziami i na drugim brzegu przesiadali się do pruskiego pociągu. Most kolejowy otwarto w 1849 roku, a w swojej historii był trzykrotnie wysadzany w powietrze¹⁴. W 1869 roku z Bogumina wyjechały pierwsze pociągi Kolei Koszycko-Bogumińskiej, która potem biegła przez Cieszyn i Żylinę aż do Koszyc. Na całej trasie kursowano od 18 marca 1872 roku¹⁵. Była pierwszym i przez długi czas głównym połączeniem kolejowym ziem czeskich ze Słowacją.

Bogumin stał się w ten sposób jednym z najważniejszych węzłów kolejowych. Spotykają się tu linie od Przerowa, od Czadcy i z Polski. Budynek dworca otrzymał obecny wygląd podczas przebudowy w latach 1901–1904¹² i jest zabytkiem. Nad torami prowadzi stalowa kładka dla pieszych. Jej najstarsza część pochodzi z XIX wieku, a cała kładka mierzy bez schodów 170 metrów¹⁶. Podczas modernizacji w latach 2003–2005 państwo zainwestowało w węzeł 2,6 miliarda koron czeskich¹⁷. Z Bogumina kursują bezpośrednie pociągi do Polski, na Słowację, do Austrii, na Węgry i do Niemiec.

Nowy Bogumin z czerwonej cegły

Wokół dworca na terenie katastralnym Szonychla wyrosła nowa osada o urzędowej nazwie Šunychl-Bohumín-nádraží. Najpierw trzeba było osuszyć bagno i wyciąć las¹⁸. Osada szybko rosła i wkrótce prześcignęła stary Bogumin i macierzysty Szonychel. 14 kwietnia 1924 roku przemianowano ją na Nowy Bogumin, a 16 października 1924 roku rząd podniósł ją do rangi miasta¹⁸. Szybka budowa mieszkań, urzędów i kolonii robotniczych według strony internetowej miasta „nie pozwoliła powstać historycznie interesującym zabytkom architektury ani dominującemu rynkowi”¹⁸.

Wyjątkiem jest grupa neogotyckich budowli z nietynkowanej czerwonej cegły. Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa według projektu miejscowego budowniczego Josefa Bergera powstał w latach 1892–1894 na działce, którą bezpłatnie udostępnił hrabia Henryk Larisch-Mönnich. Kosztował prawie 56 tysięcy złotych reńskich, z czego 30 tysięcy podarował wrocławski książę-biskup Georg Kopp¹⁹. Obok stoi kompleks dawnych szkół niemieckich, budowany stopniowo w latach 1893–1914, w którym dziś mieści się ratusz²⁰. W tym samym stylu na działce podarowanej przez hrabiego zbudowano kościół ewangelicki na planie krzyża łacińskiego. Zaprojektował go architekt z Brna Julius Leischnig, a poświęcono go 15 października 1901 roku; na budowę złożyli się także wierni z Holandii, Niemiec i Szwecji²¹. W Nowym Boguminie żyła też gmina żydowska. Synagogę zbudowano tu w 1900 roku, a hotelarz Viktor Lustig został w 1904 roku wybrany na wójta gminy⁵.

Fabryki i tramwaj

Wraz z koleją przyszedł przemysł. W 1885 roku berliński przemysłowiec Albert Hahn i Heinrich Eisner założyli w Szonychlu dużą fabrykę rur, a w 1896 roku na terenie katastralnym Pudłowa powstała ciągarnia drutu²². W 1958 roku oba zakłady połączono w Huty i Ciągarnie Drutu Bogumin⁵. Pod koniec XIX i na początku XX wieku powstały też rafinerie olejów mineralnych hrabiego Larischa, rafineria smoły sosnowej, fabryka mydła i świec, cegielnie, a w 1904 roku fabryka chemiczna Rudolfa Goldschmieda²². Wyrosła z niej dzisiejsza Bochemie, która od końca pierwszej wojny światowej produkowała sacharynę. Huty i ciągarnie po 1989 roku się podzieliły, a w 2021 roku zakończyła się tradycyjna produkcja żeliwnych grzejników. Do największych firm w mieście należą dziś Bekaert, Bochemie, Bonatrans, České dráhy, Rockwool i ŽDB Drátovna².

W 1902 roku między dworcem a rynkiem w Starym Boguminie zaczął kursować tramwaj konny. Była to pierwsza linia wąskotorowa w całej późniejszej sieci w regionie ostrawskim, o rozstawie 760 mm²³. Po niespełna roku konie zastąpiono wagonami parowymi, a w 1916 roku linię zelektryfikowano²³. Bogumiński tramwaj zakończył kursowanie w 1973 roku²³, a jego trasę przypominają dziś w kilku miejscach szyny w bruku.

Dwudziesty wiek

Po rozpadzie Austro-Węgier Czechosłowacja i Polska spierały się o Śląsk Cieszyński. Latem 1920 roku Śląsk Cieszyński został podzielony⁵, a cały obszar dzisiejszego Bogumina przypadł Czechosłowacji¹³. Olza stała się granicą z Polską, a Odra granicą z Niemcami. W Starym Boguminie powstała czeska szkoła powszechna, a w 1921 roku przybyło w Boguminie także czechosłowackie gimnazjum realne. 6 lipca 1930 roku honorowym obywatelem Nowego Bogumina został prezydent T. G. Masaryk²⁴.

W 1936 roku koło Bogumina zabetonowano schron piechoty MO-S 5 Na trati, część przedwojennych czechosłowackich fortyfikacji. Jest nietypowy: linia kolejowa podzieliła go na dwa samodzielne schrony, które łączy 22-metrowy korytarz pod nasypem²⁵. Po układzie monachijskim, w październiku 1938 roku, Bogumin zajęła Polska, a schron bez walki obsadziło wojsko polskie. We wrześniu 1939 roku Bogumin zajęły nazistowskie Niemcy i aż do 1945 roku był on częścią Rzeszy Niemieckiej. Niemcy wyrwali ze schronów pancerne kopuły i strzelnice armatnie²⁵. Dziś Klub Historii Wojskowej Bogumin prowadzi w nim muzeum. Po powodzi w 2024 roku schron zamknięto, a ponownie otwarto go w czerwcu 2026 roku²⁶.

Synagogę w Nowym Boguminie spalono w 1940 roku²⁷. Zagładę przeżyła tylko garstka bogumińskich Żydów. Ofiarom jest od 2004 roku poświęcony pomnik na placu Przyszłości²⁷. W czasie wojny istniał tu też obóz pracy przymusowej dla Polaków, który upamiętnia pomnik 104 polskich ofiar z lat 1942–1944²⁸. 28 sierpnia 1944 roku amerykańskie samoloty zbombardowały węzeł kolejowy, a pod koniec wojny wycofująca się armia niemiecka niszczyła dworzec ładunkami wybuchowymi¹⁷. W 1945 roku Bogumin został wyzwolony przez Armię Czerwoną i powrócił do Czechosłowacji. Większość niemieckojęzycznych mieszkańców została po wojnie wysiedlona.

Po wojnie gminy zaczęły się łączyć. W 1949 roku po raz pierwszy połączono je w jedno miasto o nazwie Bogumin, połączenie jednak nie przetrwało i w latach 50. gminy znów się rozdzieliły. Ostatecznie Nowy i Stary Bogumin połączyły się w 1973 roku, a 15 miesięcy później dołączyły do nich Pudłów, Skrzeczoń, Wierzbica, Zabłocie i Szonychel⁵. Miasto ciężko doświadczyła następnie powódź w 1997 roku, która zerwała także kładkę Antošovická lávka na Odrze.

Graniczne meandry Odry

Między Starym Boguminem a ujściem Olzy Odra płynie swobodnie zakolami. Chroniony odcinek ma około 7,5 kilometra długości i pięć dużych meandrów, a środkiem koryta biegnie granica czesko-polska²⁹. Rzeka sama zmienia koryto: tworzy żwirowe odsypy, starorzecza i oczka wodne, a przez to nieznacznie przesuwa także granicę państwową. Meandry zwróciły na siebie uwagę podczas powodzi w 1997 roku, kiedy jeden z nich się przerwał. Po badaniach z udziałem WWF postanowiono nie naprawiać koryta i zostawić rzece przestrzeń. Od 2006 roku odcinek jest chroniony jako pomnik przyrody Graniczne Meandry Odry, a dla zwiedzających udostępniono go w maju 2007 roku³⁰.

Żyją tu bóbr europejski i wydra europejska, a w stromych brzegach gniazdują zimorodek zwyczajny i brzegówka. Według miasta ornitolodzy odnotowali tu 188 gatunków ptaków, z których 60 tu gniazduje³⁰. Od czasu do czasu Odra wypłukuje ząb albo kręg mamuta. W 2004 roku przy zbiegu rzek znaleziono kamień graniczny z 1742 roku z koroną cesarską. Datę 1883 wykuto na nim dodatkowo przy zmianie granicy, a dziś kamień znajduje się w muzeum miejskim³¹. Od 2007 roku meandrami spływa się łodziami, które wypożycza miejska wypożyczalnia w Starym Boguminie.

Bogumin dziś

Stary Bogumin łączy z polskimi Chałupkami stalowy trójłukowy most na Odrze. Budowę rozpoczęto 1 września 1898 roku i zakończono 13 miesięcy później. W 1939 roku po wybuchu ładunku wycofujących się wojsk polskich pierwszy łuk runął do Odry, a ruch drogowy przywrócono dopiero w 1967 roku³². Od września 2026 roku most przechodzi generalny remont, który strona czeska i polska prowadzą równolegle. Część czeską w 80 procentach finansuje europejski program Interreg Czechy–Polska³³.

Na placu Wolności stoi secesyjny hotel Grüner Baum z 1907 roku. Po wojnie otrzymał nazwę Dom Narodowy. Podupadły budynek miasto kupiło w 2008 roku i w latach 2013–2015 kazało go gruntownie wyremontować³⁴. Dziś mieści się w nim hotel Pod Zielonym Dębem, centrum informacji, a od 1 lipca 2016 roku pierwsze muzeum miejskie⁵. Według legendy w gospodzie, która wcześniej stała w tym miejscu, miał nocować polski król Jan III Sobieski.

W Nowym Boguminie znajduje się park Petra Bezruča. Powstał z części bażanciarni, którą hrabia Henryk Larisch-Mönnich podarował gminie, gdy postanowiła wznieść pomnik cesarza Franciszka Józefa I. Kamień węgielny parku angielskiego położono w 1907 roku³⁵. Popiersie cesarza usunięto po powstaniu Czechosłowacji. 15 września 1947 roku, w dniu 80. urodzin poety, odsłonięto tu popiersie Petra Bezruča na głazie narzutowym, a park otrzymał jego imię³⁵.

W Nowym Boguminie urodził się filozof i publicysta Milan Šimečka, sygnatariusz Karty 77³⁶. Z Bogumina pochodzi też żeglarz Richard Konkolski, który jacht Niké zbudował własnymi siłami w Boguminie i opłynął na nim samotnie kulę ziemską³⁷. W Pudłowie urodził się piłkarz Tomáš Pospíchal, wicemistrz świata z 1962 roku. Z miastem związany jest też bramkarz Pavel Srniček, wicemistrz Europy z 1996 roku, którego imię od 2016 roku nosi bogumiński stadion piłkarski.