Czeski Cieszyn: przedmieście za Olzą, które stało się miastem

Dwa brzegi jednej rzeki

Czeski Cieszyn należy do powiatu Karwina w kraju morawsko-śląskim i leży na historycznym Śląsku Cieszyńskim, na lewym, zachodnim brzegu Olzy. Granica państwowa z Polską biegnie środkiem rzeki; tak wytyczono ją przy podziale Cieszyna w 1920 roku. Stare, historyczne centrum Cieszyna z Górą Zamkową i Wieżą Piastowską leży po stronie polskiej; widać je z czeskiego nabrzeża. Miasto składa się z siedmiu części: oprócz samego Czeskiego Cieszyna wraz z dawną gminą Świbica są to Żuków Dolny i Żuków Górny, Końska, Mistrzowice, Mosty i Stanisłowice. Świbica jest dziś południową dzielnicą miasta z osiedlem z lat 80.

Herb miasta jest herbem historycznym². W niebieskiej tarczy na niebieskiej falistej podstawie stoi srebrny zamek z dwiema okrągłymi wieżami i niższą wieżą pośrodku, a nad środkową wieżą złoty orzeł. Flagę z trzema poziomymi pasami, czerwonym, żółtym i niebieskim, miasto otrzymało decyzją z 1 lutego 1994 roku². Symbolem Śląska Cieszyńskiego i samego Czeskiego Cieszyna jest cieszynianka wiosenna, po czesku potocznie těšíňanka. Kwitnie jako jedna z pierwszych roślin, już od marca.

Nazwę Cieszyn wyjaśnia legenda, którą opowiada także miejskie centrum informacji³. Trzej bracia, synowie księcia Leszka – Bolko, Leszko i Cieszko – mieli po długiej wędrówce szczęśliwie spotkać się przy źródle, a na pamiątkę tego, jak cieszyli się ze spotkania, zbudowali gród i nazwali go Cieszynem. Studnia Trzech Braci stoi dziś w polskim Cieszynie. Udokumentowane dzieje zaczynają się od dokumentu papieża Hadriana IV z 23 kwietnia 1155 roku, który wymienia gród cieszyński jako ośrodek kasztelanii⁴. Zamek i stare miasto leżą dziś w Polsce; dla Czeskiego Cieszyna są częścią wspólnej historii.

Przedmieście za rzeką

Aż do 1920 roku obszar dzisiejszego Czeskiego Cieszyna był przedmieściem Cieszyna, siedziby książąt cieszyńskich⁴. Lewobrzeżne przedmieścia były rzadko zabudowane i podlegały książęcej administracji kameralnej. Leżały tu trzy przedmieścia: Brandys, Kamieniec i najmłodsza Saska Kępa. Saską Kępę założył pod koniec XVIII wieku książę Albert Sasko-Cieszyński, zięć Marii Teresy. Wzdłuż drogi od zamku kazał zbudować dziesiątki warsztatów sukienniczych i położył w ten sposób podwaliny dzisiejszej ulicy Głównej⁴.

Więcej ludzi zaczęło osiedlać się na lewym brzegu po wielkim pożarze Cieszyna w 1789 roku, po którym rozebrano mury miejskie. Przedmieście jeszcze długo zachowywało jednak wiejski charakter, z drewnianymi domkami krytymi słomą lub gontem⁴. Z tamtych czasów zachował się empirowy dom przy Sadach Masaryka 18 z 1833 roku, według miasta najstarsza zachowana budowla niesakralna na terenie Czeskiego Cieszyna⁵. Nad wejściem widnieje napis Gott segne das Haus, czyli Boże, błogosław temu domowi. Na Brandysie stał renesansowy zamek, letnia rezydencja Piastów cieszyńskich. Dziś już nie istnieje.

Sady wokół domu powstały na początku XIX wieku jako Aleja Albrechta, dziś noszą nazwę Sady Masaryka⁶. Na przedmieściu stoi również budynek Strzelnicy. Zbudowało go w 1882 roku cieszyńskie Towarzystwo Strzeleckie, założone w 1795 roku pod patronatem księcia Alberta, a w 1890 roku w zawodach strzeleckich wziął tu udział cesarz Franciszek Józef I.⁷ Na przedmieściu działały też drukarnia rodziny Prochasków, gazownia, a w Świbicy fabryka mebli giętych Josefa Jaworka.

Dworzec całego Cieszyna

Przełom przyniosła kolej. Kolej Koszycko-Bogumińska, która połączyła Bogumin z Koszycami, biegła lewym brzegiem Olzy. Jej pierwszy, 32-kilometrowy odcinek z Bogumina do Cieszyna otwarto w 1869 roku⁸. Dworzec na lewym brzegu stał się głównym dworcem całego Cieszyna, a wokół niego zaczęła powstawać dzielnica przemysłowa. Przed pierwszą wojną światową kolej przewoziła około pięciu milionów pasażerów, a stacja Cieszyn miała najwięcej podróżnych na całej linii⁸.

W latach 1887–1888 po wschodniej stronie torowiska wyrósł nowy budynek dworca, z którego korzystały potem dwie spółki kolejowe⁸. Zaprojektował go architekt Anton Dachler; wzniesiono go z cegły licowej, czyli nieotynkowanej⁸, w stylu neorenesansowym⁹. Dziś jest zabytkiem¹⁰. Przez dworzec przejeżdżali znamienici goście, m.in. cesarz Franciszek Józef I i car Bułgarii Ferdynand I.⁹ Według miejskiego centrum informacji w sierpniu 1906 roku podczas swojego ostatniego europejskiego tournée przyjechał tu także Buffalo Bill ze swoją trupą Wild West⁸. Od 12 lutego 1911 roku z dworca przez most na Olzie do historycznego centrum kursował tramwaj¹¹. Trasa miała niecałe dwa kilometry długości¹¹.

Kościół w Sadach Masaryka

Pod koniec XIX wieku w Alei Albrechta wyrósł kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa. Zbudowano go z inicjatywy jezuitów w latach 1891–1894 według projektu wiedeńskiego architekta Ludwiga Zatzki¹². Jest neogotycki, z transeptem i dużą rozetą w fasadzie. Wyposażenie wnętrza dostarczyła pracownia rzeźbiarska Ferdinanda Stuflessera z St. Ulrich w Tyrolu¹². Spoczywają w nim relikwie św. Melchiora Grodzieckiego, który w 1619 roku poniósł męczeńską śmierć w Koszycach i którego w 1995 roku kanonizował papież Jan Paweł II.¹² Dziś jest to kościół parafialny i zabytek¹⁰.

W sadach stoją też inne zabytki. Barokowa polichromowana figura św. Jana Nepomucena z pierwszej połowy XVIII wieku jest według miasta najstarszą rzeźbą na terenie Czeskiego Cieszyna⁶. Neorenesansową willę Fuldy zaprojektował wiedeński architekt Julius Mayreder; zbudowano ją w 1899 roku dla Friedricha Eduarda Fuldy, a w jej fasadzie dominuje szczyt ze stylizowanym zegarem słonecznym¹⁰. Przed drugą wojną światową mieścił się w niej konsulat niemiecki, po wojnie przedszkole¹³.

Własne kościoły mają także dawne wsie, które dziś należą do miasta. W Końskiej stoi wiejski kościół Opatrzności Bożej, którego zespół z aleją i ludowymi figurami apostołów jest zabytkiem¹⁰. W starej Świbicy cieszyński budowniczy Friedrich Fulda wzniósł neoromański kościół św. Jadwigi Śląskiej, poświęcony w 1893 roku. Msze odprawia się w nim po czesku i po polsku. Zabytkiem jest także niewielka wczesnobarokowa kaplica w Mostach z końca XVII wieku, zwana Szwedzką¹⁰.

Rok 1920: jedno miasto, dwa państwa

Po rozpadzie Austro-Węgier w 1918 roku do Śląska Cieszyńskiego rościły sobie prawa zarówno Czechosłowacja, jak i Polska. Spór miał rozstrzygnąć plebiscyt, który jednak się nie odbył. O podziale Śląska Cieszyńskiego zdecydowała ostatecznie 28 lipca 1920 roku Konferencja Ambasadorów, czyli przedstawiciele mocarstw⁴. Granica przebiegła przez miasto Cieszyn wzdłuż Olzy. Historyczne centrum z rynkiem, zamkiem, ratuszem i teatrem przypadło Polsce, a lewobrzeżna część przemysłowa z dworcem i mniej więcej jedną trzecią mieszkańców – Czechosłowacji.

Podział dotknął obie strony: polski Cieszyn został bez dworca i dzielnic przemysłowych, lewy brzeg bez historycznego centrum, urzędów i instytucji kultury. Z przedmieść Saska Kępa, Kamieniec i Brandys powstało nowe miasto Czeski Cieszyn, po czesku Český Těšín. Zajmowało około 2,7 km² i liczyło około 8000 mieszkańców⁴. Zanim otrzymało urzędową nazwę, według miejskiego centrum informacji używano dla niego określenia Těšín – nádraží, czyli Cieszyn – dworzec⁸. Na lewym brzegu znajdowały się dworzec, gazownia i szkoła, brakowało jednak urzędów, kolejnych szkół i mieszkań. Tramwaj nadal kursował przez granicę, ale dokładne kontrole na moście uniemożliwiały płynny ruch. Po raz ostatni wyjechał 2 kwietnia 1921 roku¹¹. Wagony odstawiono do zajezdni po polskiej stronie, a później sprzedano do Bielska i Łodzi¹¹.

Nowe miasto lat dwudziestych i trzydziestych

Przedmieście stało się miastem powiatowym⁴. W 1922 roku rząd czechosłowacki udzielił mu pożyczki w wysokości 15 milionów koron na budowę gmachów publicznych, a plan rozbudowy miasta opracował w 1927 roku morawski architekt i urbanista Emil Leo⁴. W latach dwudziestych i trzydziestych wyrosły tu ratusz, poczta, szkoły, szpital, cmentarz, kościoły, synagoga, banki, hotele i domy mieszkalne. Boom budowlany zatrzymał dopiero rok 1938⁴.

Ratusz zaprojektował ostrawski architekt Vilém Richter, którego projekt z godłem „Braň se” („Broń się”) zwyciężył w konkursie w lutym 1925 roku. Firma Eugena Fuldy zbudowała go od 2 kwietnia do 5 grudnia 1928 roku¹⁴. Plac przed nim pozostał targowiskiem, a w bruku zaznaczono obrys domu rodziny Tetlów, na której gruntach stoi ratusz¹⁴. Przy dworcu wyrósł funkcjonalistyczny budynek poczty. Budynek gimnazjum przy ulicy Frydeckiej, wzniesiony w latach 1932–1935, zaprojektował praski architekt Jaroslav Fragner; od 1986 roku jest zabytkiem¹⁵.

Własne kościoły budowały także zbory ewangelickie. Kościół Na Rozvoji z 1927 roku był przed wojną niemieckim kościołem ewangelickim¹⁶. Świątynię Kościoła Braterskiego przy ulicy Frydeckiej z lat 1928–1929 zaprojektował Eduard David¹⁷. Ten sam architekt zaprojektował też kościół Na Niwach z 1932 roku z wieżą o wysokości 50 metrów¹⁸; zbudowano go dla polskojęzycznego zboru ewangelickiego. Cmentarz komunalny przy ulicy Cmentarnej otwarto w 1925 roku, a gmina żydowska miała na nim własną część¹⁹.

W 1928 roku ortodoksyjne stowarzyszenie Schomre Schabos, czyli Strażnicy Szabatu, zbudowało według projektu Eduarda Davida synagogę przy dzisiejszej ulicy Božkovej²⁰. Centrum życia towarzyskiego stała się w latach 1933–1939 kawiarnia Avion przy moście pod zamkiem, w której grywała stała orkiestra²¹. Z 1930 roku pochodzi willa Gottlieba i Stelli Fantelów przy ulicy Smetany, inspirowana angielskim domem halowym, z niemal nienaruszonym wnętrzem. Ona również jest zabytkiem¹⁰.

Lata wojny

Na początku października 1938 roku, po układzie monachijskim, Czechosłowacja przyjęła polskie żądanie i odstąpiła Polsce część Śląska Cieszyńskiego. Wojsko polskie zajęło miasto, a Czeski Cieszyn przyłączono do polskiego Cieszyna jako Cieszyn Zachodni⁴. Po klęsce Polski we wrześniu 1939 roku całe terytorium przypadło Niemcom, a lewobrzeżna część miasta nosiła w czasie okupacji nazwę Teschen West⁴. Jesienią 1939 roku naziści zniszczyli synagogi w mieście¹⁹. Zachowała się tylko synagoga Schomre Schabos: stała w zwartej zabudowie, więc jej nie spalono, zniszczono jednak jej wnętrze. W czasie wojny służyła jako magazyn dekoracji teatralnych¹⁹. Kawiarnię Avion uszkodziło w 1939 roku wysadzenie mostu, a naziści zburzyli ją potem jako mienie żydowskie¹⁹.

W 1941 roku naziści utworzyli w dzielnicy Kontesinek obóz jeniecki. Przebywali w nim jeńcy wojenni z całej Europy, a większość z nich pracowała w kopalniach²². Na miejscu obozu stoi od 1979 roku pomnik międzynarodowej solidarności koalicji antyfaszystowskiej z brązowymi reliefami więźniów autorstwa rzeźbiarza Štěpána Mikuli²². Armia Czerwona wkroczyła do miasta 3 maja 1945 roku, a granica powróciła do kształtu z 1920 roku⁴. Spór o nią ostatecznie zakończyła umowa między Czechosłowacją a Polską z 1958 roku.

Teatr, muzeum i dwa języki

Zaraz po wojnie powstał w Czeskim Cieszynie stały teatr. Pierwszą premierą była sztuka Noc na Karlštejně, wystawiona 6 października 1945 roku w nieogrzewanej sali Strzelnicy²³. W 1951 roku doszła do niego Scena Polska, a w 1961 roku obie sceny przeniosły się do własnego budynku zaprojektowanego przez Zdeňka Vávrę i Jana Černohorskiego²³. Od 2008 roku częścią teatru jest także scena lalkowa Bajka²³. Teatr, w którym pod jednym dachem grają scena czeska i polska, jest w Czechach wyjątkowy⁹.

Pierwsze muzeum miejskie powstało w Czeskim Cieszynie już w 1925 roku. Po wojnie 11 czerwca 1948 roku powołano je na nowo, a jego pierwszym kierownikiem został nauczyciel i regionalista Ladislav Báča²⁴. Dzisiejszy główny budynek Muzeum Těšínska przy ulicy Głównej powstał w latach 1885–1886 jako dom architekta Aloisa Jedeka. W latach 2018–2019 przeszedł gruntowny remont, a w czerwcu 2020 roku otwarto go z ekspozycją o rozwoju Śląska Cieszyńskiego²⁵. Strzelnica jest od 1996 roku siedzibą ośrodka kultury, a z miastem związany jest też Cieszyński Festiwal Jazzowy, organizowany od 1973 roku⁷.

W 1960 roku Czeski Cieszyn przestał być miastem powiatowym i stał się częścią powiatu Karwina⁴. Na obrzeżach powstawały nowe osiedla, w latach 80. także osiedle Świbica. Siedzibę mają tu Kongres Polaków w Republice Czeskiej²⁶ i Polski Związek Kulturalno-Oświatowy (PZKO)²⁷, który w 1967 roku kupił budynek dawnej synagogi²⁰. Ukazuje się tu polski miesięcznik Zwrot²⁸²⁹, w mieście działają polskie przedszkola i szkoły podstawowe oraz Polskie Gimnazjum³⁰, a ulice mają dwujęzyczne, czesko-polskie nazwy.

Mosty bez granic

Według miasta Czeski Cieszyn był przez cały okres powojenny najbardziej uczęszczanym przejściem granicznym między Czechosłowacją a Polską⁴. Obie części miasta łączą dwa mosty drogowe: północny most Przyjaźni i południowy most Wolności. Kontrole na nich zakończyły się w 2007 roku, gdy Czechy i Polska weszły do strefy Schengen, a oba Cieszyny tworzą dziś wspólnie serce Euroregionu Śląsk Cieszyński⁴. Trzecim połączeniem jest Kładka Sportowa dla pieszych i rowerzystów w parku Adama Sikory, zbudowana na przełomie 2011 i 2012 roku. Ma ponad 95 metrów długości, a ludzie wieszają na niej kłódki³¹.

Przy moście Przyjaźni stoi od 2010 roku Czytelnia i Kawiarnia Avion, zaprojektowana przez architekta Czesława Mendreka²¹. To nowy budynek, który nawiązuje do pierwotnej kawiarni z okresu międzywojennego. W bruku zaznaczono obrys dawnej kawiarni, a przy wejściu znajduje się kamień pamięci (Stolperstein) z nazwiskiem jej żydowskiej właścicielki Rosalie Wiesnerovej. Przed budynkiem stoi miotła Szalonej Markéty z piosenki Jaromíra Nohavicy²¹. W parku Adama Sikory stoi miniatura Wieży Piastowskiej autorstwa Viktora Holczaka z 1913 roku³², prawdziwa wieża stoi na drugim brzegu. W Sadach Masaryka we wrześniu 2010 roku odsłonięto pomnik T. G. Masaryka dłuta Martina Kuchařa³³.

Centrum miasta jest od 2014 roku miejską strefą zabytkową³⁴. Chroni ona śródmieście z końca XIX i początku XX wieku z budowlami klasycystycznymi, secesyjnymi, w stylu art déco i w duchu tradycjonalizmu okresu międzywojennej Czechosłowacji³⁴. Strefa sięga od ulicy Strzelniczej na południu po Sady Masaryka na północy i od ulicy Dworcowej po Olzę⁴. W Czeskim Cieszynie urodzili się m.in. pisarz Ludvík Aškenazy, reżyser František Vláčil, aktor Jaromír Hanzlík czy chemik i były przewodniczący Akademii Nauk Jiří Drahoš.