← Zabytki i ciekawe miejsca: Rychwałd
Česky · English · Deutsch · Polski · Slovensky
Rychwałd: zamek Barskich, kościół świętej Anny i staw Skučák
_01.jpg)
Rychwałd leży na historycznym Śląsku Cieszyńskim, tuż przy północno-wschodnim skraju Ostrawy, i ze wszystkich stron sąsiaduje z innymi miastami: z Boguminem, Orłową, Pietwałdem i Ostrawą. Mieszka w nim niecałe osiem tysięcy ludzi1. Miastem jest od 1985 roku, ale jego dzieje sięgają czasów około 1305 roku, kiedy po raz pierwszy pojawia się w spisie dziesięcin biskupstwa wrocławskiego2.
Renesansowy zamek i kościół świętej Anny, według miasta dwie najstarsze budowle Rychwałdu, kazał wznieść pod koniec XVI wieku Bernard Barský z Baště. W XIX wieku rolnicza wieś wraz z rozwojem wydobycia węgla w okolicy przemieniała się w gminę górniczą, a w XX wieku węgiel wydobywano także pod jej terenem. Na obszarze miasta powstało przy tym bardzo wiele stawów. Jeden z nich, Skučák, jest rezerwatem przyrody.
Miasto między Ostrawą a Orłową
Rychwałd należy do powiatu Karwina w kraju morawsko-śląskim. Leży w Kotlinie Ostrawskiej, w Ostrawsko-Karwińskim Zagłębiu Węglowym, a jego zabudowa zrasta się z ostrawskimi Michałkowicami. Na północy graniczy z Boguminem, na wschodzie z Orłową, na południu z Pietwałdem, a na zachodzie z Ostrawą. Miasto zajmuje około 17 km² i leży nieco ponad 200 metrów nad poziomem morza2. Tworzy je jeden obszar katastralny, ale miejscowi wyróżniają wiele części, na przykład Horní i Dolní Podlesí, Jarošovice, Fojtství, Návsí, Kympy, Zbytky czy Starý dvůr.
Nazwę Starý dvůr (Stary Dwór) nosi zachodnia część miasta. Według strony internetowej miasta około 800 metrów na północny zachód od dzisiejszego zamku stał dwór, który mapy z lat 1876–1878 oznaczają jako „Alt Hof”; mogła się tam mieścić siedziba wcześniejszych właścicieli dóbr2. Przez teren miasta płynie kilka potoków, które w przeszłości pozwoliły budować stawy, i powstało ich tu bardzo wiele2.
Po niemiecku miasto nazywa się Reichwaldau, po polsku Rychwałd. Najstarsza zapisana forma nazwy brzmi Richinwalde. Nazwa jest pochodzenia niemieckiego i tłumaczy się ją jako „przy bogatym lesie”. W języku czeskim od XV wieku używano formy Rycholtov, a w miejscowej gwarze mówiono „rychfołt”. Herb i flagę nadała miastu przewodnicząca Czeskiej Rady Narodowej 7 maja 1992 roku. Tarcza jest dzielona w pas, srebrno-błękitna; u góry z linii podziału wyrastają trzy błękitne liście lipy, u dołu znajduje się srebrny pas3.
Od biskupich dziesięcin do Barskich z Baště
Rychwałd po raz pierwszy wzmiankowano około 1305 roku w spisie dziesięcin, czyli danin, które wsie płaciły biskupstwu wrocławskiemu. Wieś liczyła wtedy około czterdziestu łanów. Dokładny rok jej założenia nie jest znany; według miasta powstała najpewniej pod koniec XIII wieku2. Prawdopodobnie stało się to podczas kolonizacji prowadzonej przez klasztor benedyktynów w pobliskiej Orłowej. Od początku Rychwałd należał do Księstwa Cieszyńskiego, które w 1327 roku stało się lennem króla czeskiego Jana Luksemburskiego. Po śmierci ostatniego cieszyńskiego Piasta w 1625 roku księstwo przypadło bezpośrednio Habsburgom, którzy władali nim aż do 1918 roku2.
Tutejsza parafia figuruje w 1447 roku w spisie świętopietrza wśród parafii dekanatu cieszyńskiego. Pierwotny drewniany kościół zniszczył w 1535 roku wielki pożar. Rychwałd należał do majątku klasztoru orłowskiego, a po jego kasacie książę cieszyński Wacław III Adam przyłączył go do dóbr frysztackich. Księstwo popadło jednak w długi i książę musiał sprzedać część dóbr wraz z Rychwałdem. W 1573 roku kupił ją Burian Barský z Baště.
Jego syn Bernard Barský z Baště obrał Rychwałd za swoją siedzibę i w latach 1575–1577 zbudował tu rozległy renesansowy zamek4. Był protestantem i pod koniec XVI wieku kazał zbudować także murowany kościół, dzisiejszy kościół świętej Anny. Barscy władali Rychwałdem do 1630 roku5. Potem dobra przechodziły kolejno w ręce Tłuków z Toszonowic, Haugwitzów z Biskupic, Wrbnów, Freudenthalów i Gaszynów z Rosenbergu. Po bitwie pod Białą Górą nastąpiła rekatolizacja, a tutejsza parafia stała się katolicka w 1668 roku.
Zamek Starý dvůr i jego właściciele
Zamek stoi w zachodniej części miasta, a miejscowi nazywają go też Starý dvůr. Według miasta jest to najstarsza zachowana budowla Rychwałdu. To czteroskrzydłowy, piętrowy zamek, który według miasta ma z zewnątrz 60 × 80 metrów, a jego dziedziniec 48 × 48 metrów2. Skrzydła północne i wschodnie były mieszkalne, w południowym i zachodnim mieściły się spichlerze i stajnie. Kamienny portal głównego wejścia zdobią herby Bernarda Barskiego z Baště i jego trzeciej żony Anny Sobišovskiej ze Šinovic2. Według tradycji do budowy użyto kamienia z rozebranego klasztoru benedyktynów w Orłowej. Z czasów pańszczyzny strona miasta odnotowuje ławę karną, którą nazywano „na bardoňu”; nazwę miała podobno wziąć od człowieka, który jako pierwszy jej doświadczył.
W połowie XVIII wieku zadłużeni Gaszynowie sprzedali Rychwałd baronowi Janowi Václavowi Mönnichowi. Jego córka i dziedziczka Anna Marie Tekla wyszła w 1791 roku za hrabiego Jana Josefa Larischa6 i tak powstał ród Larisch-Mönnichów, który rozwijał na ziemi karwińskiej wydobycie węgla i przemysł. W 1869 roku przed zamkiem powstał przystanek Kolei Koszycko-Bogumińskiej5. Eugen Larisch-Mönnich wraz z córką Franziską przebudowywali zamek w drugiej połowie XIX wieku. W 1898 roku Franziska wyszła za późniejszego księcia Ernsta Rüdigera Starhemberga i wniosła mu zamek w posagu. Starhembergowie posiadali zamek wraz z dobrami do końca II wojny światowej; ostatni właściciel według strony miasta wyjechał przed Bożym Narodzeniem 1944 roku2.
Po wojnie zamek przejął Zarząd Majątku Narodowego, który w 1950 roku przekazał go spółdzielni rolniczej (JZD) Rychwałd; ta urządziła w nim magazyny, mieszkania i podwórze gospodarcze. W latach 1962–1989 należał do przedsiębiorstwa OKD, zakładu Rekultivace, i bardzo podupadł5. Zabytkiem jest od 1958 roku4. W 1988 roku rozważano już jego rozbiórkę2. Również w latach 90., gdy zmieniło się kilku właścicieli, jego stan się nie poprawił. W 2009 roku zamek kupił Pavel Šmíra, który w latach 2010–2016 kazał go wraz z przyległym terenem gruntownie odnowić5. Zamek jest prywatny i nigdy nie należał do gminy2. Podczas pierwszego jarmarku wielkanocnego na zamku w 2025 roku wiele osób mogło go po raz pierwszy od renowacji zwiedzić7.
Kościół świętej Anny
Kościół świętej Anny jest według miasta drugą najstarszą budowlą Rychwałdu. Bernard Barský z Baště kazał go zbudować w latach 1595–1596 jako protestancki2, i to w innym miejscu niż to, w którym stał drewniany kościół zniszczony przez pożar. Budowniczym był prawdopodobnie Bernard Leo z Locarna, jeden z tak zwanych mistrzów włoskich, czyli budowniczych mówiących po włosku. Według miasta jego nagrobek z 1603 roku znajduje się w kościele świętego Wacława w Ostrawie2. Także w przypadku kościoła tradycja podaje, że do budowy użyto materiału z rozebranego klasztoru orłowskiego.
Jest to kościół jednonawowy z wielobocznym zamknięciem i czworoboczną wieżą w fasadzie zachodniej. Czeski katalog zabytków ocenia go jako świadectwo tego, że gotyckie formy przetrwały w architekturze regionu aż do końca XVI wieku8. Kościół ma gotyckie sklepienie żebrowe, a okna zamknięte są łukiem ostrym z prostym maswerkiem trójliściowym. Na zwornikach sklepienia widnieje data 1596, monogram B. B. Z. B. i herb Bernarda Barskiego. Nad bocznym wejściem znajduje się kamienne nadproże z takim samym reliefem jak nad wejściem do zamku2.
Po wojnie trzydziestoletniej kościół był uszkodzony i długo stał nieużywany. W 1759 roku konsekrował go biskup Filip Gotthard Schaffgotsch. Pierwotne dzwony zarekwirowano w czasie I wojny światowej na cele wojenne. Nowe dzwony z okresu międzywojennego, których matką chrzestną była Franziska Starhemberg, spotkał w czasie II wojny światowej ten sam los2. Dziś kościół ma jeden dzwon w wieży i dzwonek żałobny. Teren wokół kościoła służył do 1908 roku jako cmentarz2. Wewnątrz stoi neogotycki ołtarz z 1895 roku, a w 2012 roku kościół przeszedł gruntowny remont. Pod kościołem stoi pomnik poległych w I wojnie światowej, który miasto chciało w 2025 roku przywrócić do pierwotnego wyglądu9.
.jpg)
Węgiel zmienia wieś
Aż do XIX wieku Rychwałd był wsią rolniczą. Dopiero rozszerzenie wydobycia węgla w okolicy zmieniło według miasta skład mieszkańców2, a wieś stopniowo stawała się gminą górniczą. Liczba mieszkańców szybko rosła: w 1869 roku było ich 2277, w 1910 roku już 616310. Z rodziny górniczej pochodził też późniejszy śpiewak operowy Přemysl Kočí, którego ojciec był górnikiem11. Na przełomie wieków powstawały we wsi czeskie stowarzyszenia, a w 1905 roku założono czeskie towarzystwo gimnastyczne Sokol12.
Przez miejscowość od końca lat 60. XIX wieku biegnie linia dawnej Kolei Koszycko-Bogumińskiej2. Przystanek przy zamku nosił od 1921 roku czeską nazwę Rychvald zámek. Pociągi pasażerskie przestały tu kursować w latach 60. XX wieku, a dziś linia służy wyłącznie ruchowi towarowemu. Od początku lat 90. przy dawnym przystanku łączył się ze starą linią tor od kopalni w Hermanicach, po którym jeździły pociągi z węglem.
W XX wieku węgiel wydobywano także bezpośrednio pod Rychwałdem. Jego obszar katastralny należał do pola górniczego kopalni w sąsiednich Hermanicach. Już w 1951 roku w rychwałdzkiej części pola zaczęto głębić szyb wydechowy Stalin 4, który od 1962 roku wchodził w skład nowo utworzonego oddziału Rychwałd13. Szyby budowano dla dużego zakładu, do którego codziennie miało zjeżdżać ponad 1500 górników. Po ograniczeniu wydobycia pod koniec lat 60. dużą część budynków otrzymała jednak firma Autopal, a szyby pozostały jedynie urządzeniami pomocniczymi, którymi nie zjeżdżali ludzie14. Węgiel z rychwałdzkiej części pola wyjeżdżał na powierzchnię w Hermanicach. Wydobycie zakończyło się 30 czerwca 1993 roku13.
Między wojnami i pod okupacją
.jpg)
Po rozpadzie Austro-Węgier o Śląsk Cieszyński spierały się Polska i Czechosłowacja. Przy pierwszym, tymczasowym podziale w 1918 roku Rychwałd znalazł się pod polską administracją, przy ostatecznym podziale w 1920 roku przypadł Czechosłowacji2. W latach 1924–1925 Kościół Czechosłowacki Husycki zbudował tu własny kościół z masywną wieloboczną wieżą2. Gdy liczba mieszkańców przekroczyła siedem tysięcy, gmina wystąpiła o podniesienie do rangi osady targowej, czyli miasteczka. Jeszcze tego samego roku, w 1935, wniosek został przyjęty2.
Po układzie monachijskim, 11 października 1938 roku, Rychwałd zajęło wojsko polskie. Czeskie szkoły i kościół husycki zamknięto, a czeskie stowarzyszenia rozwiązano; 15 sierpnia 1939 roku biskup Adamski poświęcił kościół jako katolicki2. Pierwszego września 1939 roku, w dniu wybuchu II wojny światowej, miejscowość zajęło wojsko niemieckie, a Rychwałd włączono do Rzeszy Niemieckiej. Miejscowe rodziny żydowskie zginęły w obozach koncentracyjnych. W miejscowości działała grupa ruchu oporu Rudolfa Peschela, którą gestapo wykryło w październiku 1944 roku. Według danych miasta naziści stracili za działalność w ruchu oporu siedemnastu tutejszych mieszkańców2. Rychwałd został wyzwolony 1 maja 1945 roku, a parafia husycka powróciła potem do swojego kościoła.
Pomnik przy urzędzie miejskim poświęcony jest tym, którzy zginęli w latach 1939–1945. Widnieją na nim nazwiska ofiar, a upamiętnia on także siedem rodzin żydowskich, dwóch żołnierzy poległych pod Dunkierką i dwóch czerwonoarmistów15. Wśród nazwisk jest też nauczyciel Bohuslav Kučera, rodem z Rychwałdu, który wspierał partyzantów w Beskidach i pod koniec 1944 roku został stracony. Obok znajduje się tablica pamiątkowa poświęcona członkom zagranicznego ruchu oporu w Wielkiej Brytanii, braciom Josefowi i Fridolínowi Gemrotom oraz Bedřichowi Bogumskiemu15. Fridolín Gemrot latał jako operator radaru w 68. Dywizjonie Myśliwców Nocnych RAF, a Bogumský jako strzelec pokładowy w 311. Czechosłowackim Dywizjonie Bombowym.
Skučák i inne stawy
.JPG)
Według Agencji Ochrony Przyrody i Krajobrazu Republiki Czeskiej Skučák należy do najstarszych świadectw gospodarki stawowej na ziemi karwińskiej16. Stawy zaczęły się w regionie gwałtownie rozwijać pod koniec XV wieku i właśnie wtedy wśród ich nazw pojawia się także Skučák16. Mieszkańcy Rychwałdu według burmistrza od zawsze nazywają go Škuťok17. Od 1969 roku jest rezerwatem przyrody o powierzchni około 30 hektarów18. Chroni się tu ekosystem stawu z przyległymi mokradłami oraz miejsca lęgowe i miejsca gromadzenia się ptaków wodnych podczas przelotów. W gęstych trzcinach gniazdują błotniak stawowy i wodnik, a na tafli wody można obserwować perkozy dwuczube i różne gatunki kaczek18.
W chwili utworzenia rezerwatu taflę pokrywał chroniony grzybieńczyk wodny, rzadka roślina wodna18. Mniej więcej od lat 70. rośliny wodne jednak znikały z powodu intensywnej hodowli ryb, dokarmiania, nawożenia i wapnowania, a od 1984 roku grzybieńczyk na stawie nie kwitł. Agencja Ochrony Przyrody i Krajobrazu zleciła więc odmulenie stawu. Z rezerwatu wywieziono ponad 48 tysięcy m³ ziemi, z pozostałego osadu usypano cztery wyspy, a w trzcinowisku utworzono laguny o urozmaiconej linii brzegowej. Prace zakończyły się w kwietniu 2005 roku i na nowych wyspach od razu zagnieździły się mewy i czajki. Z nasion, które przetrwały w mule, wykiełkowały tysiące siewek grzybieńczyka i jeszcze tego samego lata, w lipcu, zakwitły pierwsze rośliny16. Strona internetowa kraju morawsko-śląskiego o rezerwacie z 2022 roku zalicza jednak grzybieńczyk do gatunków, które ze stawu zniknęły, a jako cel ochrony podaje jego powrót18.
Stawów jest w Rychwałdzie więcej. Na zachodnim skraju miasta przy zamku leżą Velký i Malý Cihelňák, a na południowy zachód od stawu Skučák staw Podkostelní. Staw Nový stav miał według miasta niegdyś 60 hektarów. Zmniejszył się z powodu szkód górniczych i częściowego zasypania skałą płonną podczas budowy szybu wentylacyjnego kopalni w Hermanicach, a dziś łowią na nim ryby wędkarze2. Wraz ze stawami Heřmanický, Lesník, Figura i Záblatský tworzy obszar mający znaczenie dla Wspólnoty Heřmanický rybník13. Na łące niedaleko stawu Skučák rośnie pomnikowy dąb szypułkowy zwany Dębem Rychwałdzkim. Przy szkole na osiedlu leży głaz narzutowy, który znaleziono podczas wydobycia piasku i który według miasta waży kilka ton2.
Rychwałd dziś
.jpg)
Miastem jest Rychwałd od 1985 roku2. W latach 1963–1968 w centrum wyrosło osiedle ze szkołą podstawową, przedszkolem, ośrodkiem zdrowia, apteką, domem kultury z biblioteką i centrum handlowym. Według miasta powstał w ten sposób mały rynek, którego Rychwałd wcześniej nie miał12; nosi nazwę Plac Pokoju (Náměstí Míru). Po 1990 roku niemal całą miejscowość zgazyfikowano, powstały też nowa oczyszczalnia ścieków, dom opieki dla seniorów i rondo w centrum. Ze starej wiejskiej zabudowy pozostał według miasta tylko dom nr 39, zbudowany w 1821 roku jako szkoła, w którym do 1938 roku mieścił się urząd gminy2. Od początku stulecia w Rychwałdzie przybyło około tysiąca mieszkańców19.
Do starych tradycji należy odpust na początku lipca z paleniem pamiątkowego ogniska2; pochód wyrusza spod kościoła husyckiego20. W kościele husyckim, którego nawę zdobią malowidła artystów malarzy Hanuša z 1932 roku i Obšila z 1957 roku, odbywają się koncerty adwentowe oraz koncerty Festiwalu Muzycznego Świętego Wacława. Nowszymi tradycjami są Święto Ryb, jarmarki bożonarodzeniowe i żywa szopka. Działają tu kluby sportowe TJ Sokol, TJ Slavoj i TJ Baník oraz klub szachowy, który organizuje Rychwałdzkie Lato Szachowe2.
Rodem z Rychwałdu jest śpiewak operowy Přemysl Kočí. W latach 1949–1967 był solistą opery Teatru Narodowego, a od sezonu 1969/1970 do końca 1978 roku dyrektorem tego teatru11. Urodził się tu także kompozytor, dyrygent i chórmistrz Karel Kupka21. Proboszczem parafii husyckiej jest według miasta Jana Šilerová, która w 1999 roku została biskupem Kościoła Czechosłowackiego Husyckiego2.
