Stonawa: osady nad Stonawką, trzy kopalnie i koniec węgla kamiennego

Wieś nad Stonawką

Stonawa należy do powiatu karwińskiego i leży w Kotlinie Ostrawskiej. Na północy i wschodzie graniczy z Karwiną, na zachodzie z Suchą Górną, a na południu z Olbrachcicami. Zajmuje niecałe 14 km², a cały jej obszar stanowi jeden obręb katastralny³. Środkiem gminy z południa na północ płynie Stonawka, rzeczka, która spływa z Beskidów, a za Stonawą, w Karwinie, wpada do Olzy. W Stonawie miejscami silnie meandruje, a teren po obu stronach jej doliny łagodnie się wznosi.

Plan strategiczny gminy opisuje Stonawę jako typową śląską wieś z przestrzenią centralną i rozproszoną zabudową. Opis z 1918 roku przedstawia ją jako „dużą malowniczą gminę na Śląsku o nieregularnej zabudowie, oddzielonej od siebie poletkami i zadrzewieniami śródpolnymi”³. Zamiast urzędowych części mieszkańcy znają tu osady: Hořany, Dolany, Hołkowice, Bonkov, Kateřinę, Mexiko, Stavy czy Nový Svět. Po czesku gmina nazywa się Stonava, po niemiecku Steinau. Nazwę dzieli ze swoją rzeczką, a jej pochodzenie tłumaczy się różnie: jako Stínava, czyli miejsce w cieniu, albo od niemieckiego określenia kamienistej rzeczki. Herb i flagę gmina otrzymała w 1994 roku. Herb przedstawia w zielonej tarczy srebrnego gryfa w koronie, trzymającego złotą tarczkę z czarną literą S⁴.

Średniowieczna wieś i Szwedzka Góra

Pierwsza pisemna wzmianka o Stonawie pochodzi z końca XIV wieku⁵. W średniowieczu wieś miała jednocześnie kilku szlacheckich właścicieli, a niektórzy z nich pisali się „ze Stonawy”, na przykład Zbyněk ze Stonawy, wzmiankowany w 1415 roku³. Należała do Księstwa Cieszyńskiego. Według gminy pierwsza wzmianka o tutejszym kościele pochodzi z 1447 roku⁶. W XVI wieku w księstwie zwyciężyła reformacja i kościół przejęli luteranie; katolikom zwrócono go w połowie XVII wieku.

Na południe od osady Hołkowice, w niewielkim lasku nad potokiem, wznosi się sztucznie usypany pagórek zwany Szwedzką Górą. W Centralnym wykazie zabytków figuruje jako „mohyla švédská” (szwedzki kurhan) i jest chroniony od 1958 roku. Katalog zabytków określa go jako „ważny zabytek średniowiecznej techniki fortyfikacyjnej” z XIV–XV wieku⁷. Badania archeologiczne rozpoznały w nim niewielkie umocnienie typu motte, czyli budowlę na sztucznie usypanym kopcu. Prawdopodobnie stał tu dwór obronny właścicieli Stonawy.

Z kopcem wiążą się legendy. Według jednej jest to zbiorowa mogiła szwedzkich żołnierzy z wojny trzydziestoletniej. Według innej w szwedzkim obozie zmarł tu nowo narodzony syn szwedzkiego króla, a każdy żołnierz rzucił na jego grób garść ziemi. Gdy przed pierwszą wojną światową dwaj chałupnicy chcieli ziemią z kopca wyrównać pole, to, co wywieźli za dnia, nocą podobno wracało, a przed upływem roku obaj zmarli. Badania nie potwierdziły legendy o grobie.

Węgiel, przybysze i Dom Robotniczy

Jeszcze w połowie XIX wieku Stonawa była wsią rolniczą. W 1869 roku mieszkało w niej 1516 osób⁵. Po 1870 roku zaczęła się zmieniać wraz z rozwojem wydobycia węgla kamiennego w okolicy. Wielu mieszkańców utrzymywało się z górnictwa, napływali też przybysze, głównie z pogórza i z sąsiedniej Galicji. Do 1910 roku liczba mieszkańców wzrosła do 3952⁵. W austriackich spisach ludności przytłaczająca większość z nich podawała polski jako język obcowania, czyli język, którym na co dzień się porozumiewali. W praktyce była to miejscowa gwara cieszyńska. Około jednej piątej mieszkańców stanowili ewangelicy. Należeli do zboru w Błędowicach. W 1858 roku poświęcili jednak własny cmentarz, a w 1900 roku szkołę ewangelicką⁶, w której uczono po polsku.

Na przełomie XIX i XX wieku powstało w Stonawie Stowarzyszenie Spożywcze dla Robotników i Rolników w Stonawie. Stało się ośrodkiem życia politycznego i kulturalnego gminy i miało własną rzeźnię, piekarnię oraz sieć sklepów. Według gminy swoje sukcesy zwieńczyło budową Domu Robotniczego³. Budynek z salą i gospodą stoi do dziś.

Dwa kościoły i kaplica

Dominantą gminy jest kościół świętej Marii Magdaleny. Zbudowano go w latach 1906–1910, gdy proboszczem i pierwszym dziekanem karwińskim był ks. Franciszek Krzystek⁶. Wcześniej w miejscu dzisiejszego cmentarza stał drewniany kościół, który służył jeszcze do marca 1913 roku⁶. Nowy kościół to podłużna, jednonawowa budowla z nieotynkowanej czerwonej cegły z transeptem, półkolistym prezbiterium i wieżą wbudowaną w fasadę wejściową⁸. Fasadę zdobią zielone glazurowane cegły ułożone w geometryczne wzory, nad wejściem znajduje się okno rozetowe. Zabytkiem kościół jest od 1992 roku⁸. Stoi na terenie objętym szkodami górniczymi i wymaga częstych napraw. Na początku lat 90. przeszedł generalny remont, a w 1994 roku konserwatorzy odnowili i zakonserwowali jego wnętrze wraz z polichromią⁸.

Ewangelicy przez długi czas gromadzili się na nabożeństwa w szkole. Własny kościół zbudowali w 1938 roku: kamień węgielny poświęcono w lipcu, a gotowy kościół 1 listopada⁶. Stoi naprzeciw cmentarza ewangelickiego, na którym pochowany jest także urodzony w Stonawie pastor ewangelicki Władysław Santarius. Obok kościoła świętej Marii Magdaleny i Szwedzkiej Góry trzecim zabytkiem gminy jest niewielka kaplica Najświętszej Marii Panny przy domu nr 37. Stoi przy drodze lokalnej wśród rozłożystych drzew i ma szczytową fasadę, półkoliste zamknięcie i dach dwuspadowy. Zbudowano ją po 1836 roku, a pod ochroną jest od 1994 roku⁹.

Między dwoma państwami

Po rozpadzie Austro-Węgier do Śląska Cieszyńskiego rościły sobie prawo Czechosłowacja i Polska. Na przełomie 1918 i 1919 roku Stonawa znalazła się pod administracją polską, a w styczniu 1919 roku, podczas krótkiej wojny polsko-czechosłowackiej, zajęło ją wojsko czechosłowackie. Dnia 26 stycznia 1919 roku w Stonawie toczyły się walki. Na miejscowym cmentarzu znajduje się grób polskich żołnierzy, którzy wtedy polegli, a w 2019 roku, sto lat po walkach, odbyła się przy nim uroczystość upamiętniająca¹⁰. Latem 1920 roku Śląsk Cieszyński został podzielony, a Stonawa przypadła Czechosłowacji.

W 1930 roku w Stonawie mieszkało 4819 osób, najwięcej w jej dziejach⁵. Działały tu dwie biblioteki, czeska i polska. W październiku 1938 roku Stonawa przypadła Polsce, a od września 1939 roku okupowały ją nazistowskie Niemcy¹¹. W czasie okupacji Niemcy skonfiskowali książki z obu bibliotek jako surowiec na papier. Ocalały głównie te, które ludzie mieli akurat wypożyczone. Po wojnie majątek stracili Larischowie, do których jeszcze po pierwszej wojnie światowej należała większość tutejszych gruntów³. Folwark zamkowy wraz z zamkiem użytkowały potem organizacje rolnicze.

Gmina w okrążeniu kopalń

Pod Stonawą zalega węgiel kamienny, a w drugiej połowie XX wieku wokół niej wyrosły trzy kopalnie. Na granicy z Suchą Górną w latach 50. zaczęto budować kopalnię Suchá-Stonava, później przemianowaną na kopalnię 9 Maja, a węgiel wydobywano w niej od 1960 roku¹². We wschodniej części gminy powstawała kopalnia ČSM, w której wydobycie trwało od 1968 roku². Na północnej granicy gminy, przy karwińskim Darkowie, od 1972 roku budowano kopalnię Darków, a pierwszy wóz węgla wyjechał z niej w kwietniu 1982 roku¹³. Budowa kopalni ČSM trafiła nawet do kina. Film fabularny Začít znova opowiada o młodych ochotnikach, którzy przyjechali na budowę jej południowego zakładu. Zdjęcia rozpoczął urodzony w Stonawie reżyser Vladislav Delong, a gdy zachorował, film ukończył w 1963 roku reżyser Miroslav Hubáček¹⁴.

Trzy kopalnie otoczyły tym samym Stonawę z trzech stron. Z powodu szkód górniczych zniknęła osada Křivý Důl oraz większość Kateřiny, Dolan i Mexika, a w latach 60. rozebrano także zamek z folwarkiem zamkowym. Na początku lat 60. powstały dwa małe osiedla, na Hořanach i w osadzie Nový Svět, dla rodzin górników i dla ludzi, których domy musiały ustąpić wydobyciu. Liczba mieszkańców spadła z 4511 w 1961 roku do 1714 w 1991 roku⁵. Według planu strategicznego gminy wydobycie doprowadziło „niemal do likwidacji gminy”. Duże części dawniej zamieszkanego krajobrazu stały się niezdatne do zamieszkania, a nowa zabudowa skupiła się w małym centrum między Stonawką, terenami kopalń ČSM i Darków a drogą na południu³.

Katastrofa i koniec wydobycia

W kopalni 9 Maja wydobycie zakończyło się w 2016 roku¹². Dwa lata później, 20 grudnia 2018 roku, w kopalni ČSM wybuchł metan. Zginęło 13 górników, dwunastu z Polski i jeden z Czech, a dziesięciu kolejnych zostało rannych. Polska ogłosiła żałobę narodową po swoich górnikach. Ofiarom poświęcono w Stonawie pomnik w kształcie łzy, przy którym odbywają się uroczystości żałobne¹⁵.

W lutym 2021 roku zakończyło się wydobycie w kopalni Darków. Według gminy pod Stonawą leży główna część jej pola górniczego o powierzchni 26 km², przez co gmina straciła odszkodowania za wydobycie sięgające dziesiątek milionów koron rocznie¹⁶. Ostatni wózek z kopalni 9 Maja, a obok niego wózek z Darkowa, stoją dziś w parku w centrum gminy. Na terenie Stonawy wydobywała potem już tylko kopalnia ČSM, ostatnia czynna kopalnia węgla kamiennego w Czechach.

Spółka OKD zakończyła w niej z dniem 31 stycznia 2026 roku głębinowe wydobycie węgla w Czechach, według własnego komunikatu po niemal 250 latach². Od 1968 roku wydobyto tu ponad 124 miliony ton węgla². Symboliczny ostatni wózek wyjechał 4 lutego 2026 roku¹⁷. Od lata 2026 roku zasypuje się szyby kopalni, we wrześniu przyszła kolej na drugi z czterech. Techniczna likwidacja ma według OKD potrwać do początku 2029 roku².

Stonawa dziś

Od 1990 roku liczba mieszkańców się ustabilizowała, w ostatnich latach nieznacznie spada³. Mieszka tu liczna mniejszość polska: w spisie ludności w 2021 roku narodowość polską zadeklarowało 247 mieszkańców, mniej więcej co siódmy¹⁸. Gminna szkoła podstawowa uczy po czesku i po polsku. Pierwszy stopień z językiem czeskim mieści się na Hořanach, drugi w Dolanach, a szkoła z polskim językiem nauczania w Hołkowicach¹⁹. Miejscowa biblioteka w budynku szkoły w Dolanach ma ponad 13 tysięcy woluminów, z czego około jednej trzeciej to książki polskie²⁰.

Tradycyjnym świętem gminy jest lipcowy odpust ku czci patronki kościoła, świętej Marii Magdaleny. Według gminy odbywa się od 1911 roku i przyjeżdżają na niego tysiące ludzi²¹. Należą do niego konkurs koszenia trawy kosą przed urzędem gminy, występ orkiestry górniczej, pokaz sztucznych ogni i msze po czesku i po polsku²². Ówczesny wójt Ondřej Feber powiedział w 2022 roku, że na odpust chętnie wracają także ci mieszkańcy Stonawy, którzy z powodu wydobycia musieli opuścić gminę²¹.

Stowarzyszenia nawiązują zarówno do tradycji górniczej, jak i polskiej. Stowarzyszenie górników w mundurach galowych wywodzi się ze związku górniczego założonego w marcu 1914 roku. Miejscowe Koło Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego liczy około 180 członków, ma chór i dziecięcy zespół folklorystyczny Dziecka ze Stonawy. W okresie przedświątecznym odbywa się tu międzynarodowy festiwal śpiewu kameralnego i zespołowego Stonavská Barborka¹¹. Z przyrody warto zwrócić uwagę na dolinę Stonawki i dwa dęby pomnikowe: Dąb na grobli i Dąb nad Stonawką w osadzie Stavy.